Chapter 11 of 17

65%

Telangana (TSBIE)Class 10 Telugu★ 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లో 11 పాఠాలలో పదకొండవది, చివరిది (పేజీలు 110-120). ఇది 'పీఠిక ప్రక్రియ'కు చెందినది. ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — అది ఇంకా సేకరించలేదు. మూలం: SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 eTextbook (scert.telangana.gov.in) పేజీలు 110-120 నుండి నేరుగా చదవబడింది.

భూమిక — గూడూరి సీతారాం

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని పదకొండో (చివరి) పాఠం — గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక, తెలంగాణ కథా రచయిత నెల్లూరి కేశవస్వామి 'ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి రాసినది. హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్రను, కేశవస్వామి 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటిలోని 'రూహి ఆపా' వంటి కథల విశిష్టతను వివరిస్తుంది. SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

⏱ 12 min readMedium difficulty✓ Free · TSBIE syllabus

Worksheet

Podcast

Listen as a conversation

A teacher & a student talk through the chapter — in your language.

Mind Map

The chapter at a glance

Every concept and exam-favourite branch — revisable in 5 minutes.

…

Study Guide

Night-before notes

Key points, glossary and the questions most likely to show up.

…

VocabularyBuild your vocabularyLexiGenome mines the key words and schedules them with spaced repetition.Mine words →

By the end of this chapter you'll be able to…

1'భూమిక' పీఠిక ప్రక్రియకు చెందిన పాఠమని, దీన్ని గూడూరి సీతారాం రాశారని చెప్పగలగడం
2పీఠిక అంటే ఏమిటో, దానికి గల ఇతర పేర్లను (మొదటిమాట, ప్రస్తావన, మున్నుడి) చెప్పగలగడం
3నెల్లూరి కేశవస్వామి జీవిత విశేషాలను, ఆయన 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటిని వివరించగలగడం
41946-51 తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటం, 1948 పోలీస్ యాక్షన్ చారిత్రక నేపథ్యాన్ని చెప్పగలగడం
5'యుగాంతం' కథకు ఆ పేరు ఎందుకు సార్థకమైందో వివరించగలగడం
6'రూహి ఆపా' కథలోని మానవీయ సంబంధాలను సొంత మాటల్లో వివరించగలగడం
7కేశవస్వామిని ప్రేమ్‌చంద్, కిషన్ చందర్‌లతో ఎందుకు పోల్చారో చెప్పగలగడం
8శ్లేషాలంకారాన్ని ఉదాహరణలతో గుర్తించగలగడం

💡

Why this chapter matters

ఈ పాఠం గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక ద్వారా తెలంగాణ కథా రచయిత నెల్లూరి కేశవస్వామి సాహిత్య కృషిని, ఆయన 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటిలోని 'రూహి ఆపా' వంటి కథల విశిష్టతను పరిచయం చేస్తుంది. హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్రను (1946-51 రైతాంగ పోరాటం, 1948 పోలీస్ యాక్షన్, భారత యూనియన్‌లో విలీనం) కథాసాహిత్యం ఎలా భద్రపరుస్తుందో చూపిస్తూ, పుస్తకం మొత్తానికి భావోద్వేగభరితమైన ముగింపునిస్తుంది — గోలకొండ వజ్రాలతో పోల్చి కేశవస్వామి కథలను కీర్తించడం ద్వారా, ఇంతకుముందు పాఠమైన 'గోలకొండ పట్టణము'తో ముడిపెడుతుంది. ఈ అధ్యాయం SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం పేజీలు 110-120 నుండి నేరుగా చదివి రాయబడింది.

Before you start — revise these

A 5-minute refresher here will save you 30 minutes of confusion below.

🔗

పీఠిక/ముందుమాట ప్రక్రియ గురించిన ప్రాథమిక అవగాహన

🔗

హైదరాబాద్ సంస్థానం, నిజాం పాలన కాలం గురించిన సాధారణ అవగాహన (గోలకొండ పట్టణము పాఠంలో ఇంతకుముందు నేర్చుకున్నది)

🔗

కథానిక ప్రక్రియ లక్షణాల ప్రాథమిక అవగాహన

భూమిక — గూడూరి సీతారాం

"అలానాడు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని గోల్కొండ గనుల్లో లభించిన ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన కోహినూర్, జాకోబ్ వజ్రాల వంటివే స్వర్గీయ నెల్లూరి కేశవస్వామి కథలు."

— గూడూరి సీతారాం, భూమిక

1. ఈ పాఠంలో ఏముంది

'భూమిక' తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) పుస్తకంలోని పదకొండో పాఠం (పేజీలు 110-120) — పుస్తకంలోని చివరి పాఠం. ఇది పీఠిక అనే ప్రక్రియకు చెందినది. పాఠ్యభాగ వివరాల పెట్టె ఇలా చెబుతుంది — "ఒక పుస్తకం ఆశయాన్ని, అంతస్సారాన్ని, తాత్త్వికతను, రచయిత దృక్పథాన్ని, ప్రచురణకర్త వ్యయప్రయాసలను తెలియజేసేదే పీఠిక. ఒక గ్రంథ నేపథ్యాన్ని, లక్ష్యాలను పరిచయం చేస్తూ ఆ గ్రంథ రచయితగానీ, మరొకరుగానీ, విమర్శకుడుగానీ రాసే విశ్లేషణాత్మక పరిచయవాక్యాలను పీఠిక అంటారు. దీనికే మొదటిమాట, భూమిక, ప్రస్తావన, తొలిపలుకు, మున్నుడి, ఆముఖం మొదలైన పేర్లున్నాయి." నేషనల్ బుక్‌ట్రస్ట్ ప్రచురించిన 'నెల్లూరి కేశవస్వామి ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక ఈ పాఠ్యాంశం.

పాఠం ఉద్దేశాన్ని పుస్తకం ఇలా చెబుతుంది — "ముందుమాటల వల్ల పుస్తకంపై ప్రాథమిక అవగాహన ఎలా కలుగుతుందో, పుస్తకాన్ని చదవాలనే ఆసక్తి, ఆతురత ఎట్లా ఏర్పడుతాయో తెలియజేస్తూ దాని స్వరూపస్వభావాలను పరిచయం చేయడమే ఈ పాఠం ఉద్దేశం."

2. రచయిత పరిచయం — గూడూరి సీతారాం (18-07-1936 – 25-09-2011)

జననం. రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా దగ్గరగల హనుమాజీపేట గ్రామంలో గూడూరి సీతారాం జన్మించాడు.
రచనలు. 1953 నుండి 1965 వరకూ సుమారు 80 కథలవరకూ రాశాడు — వాటిలో కొన్ని కథలు మాత్రమే ప్రస్తుతం లభిస్తున్నాయి. తెలంగాణ కథా సాహిత్యంలో పేదకులాల జీవితాలను, అట్టడుగు వర్గాల భాషను అక్షరబద్ధం చేసిన రచయిత. 'మా రాజు', 'లచ్చి', 'పిచ్చోడు', 'రాజ్యం రాజీరికం' ఈయన ప్రసిద్ధ కథలు. తెలంగాణ భాషను, యాసను ఒలికించడం ఈయన కలానికున్న ప్రత్యేకత.
సంఘసేవ. స్వాతంత్ర్యానంతర తెలంగాణ తొలితరం కథలకు దిక్సూచిగా నిలబడటమే కాకుండా 1953లో తెలంగాణ రచయితల సంఘానికి కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. పలు గ్రంథాలకు సంపాదకుడిగా వ్యవహరించాడు.

3. పాఠ్యభాగ నేపథ్యం

ప్రవేశిక ఏం చెబుతుంది. "కథలు ఒకప్పుడు మానసికానందాన్ని, నైతిక విలువలను చెప్పడానికి పరిమితమై ఉండేవి. 20వ శతాబ్దంలో ఆధునిక కథానిక సాహితీరంగ ప్రవేశం చేయడంతో కథ స్వరూప స్వభావాల్లో స్పష్టమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. కథానిక సామాజిక బాధ్యతను తలకెత్తుకున్నది. మానవ మనస్తత్వాన్ని, సంఘర్షణను, భిన్న సంస్కృతులను తన జీవలక్షణాలుగా చేసుకున్నది. తెలుగు కథానిక అంతర్జాతీయ వేదికల మీద గర్వంగా తలెత్తుకొని నిలబడింది. అటువంటి గొప్ప కథానికా రచయితల్లో నెల్లూరి కేశవస్వామి ఒకరు" అని పుస్తకం ఈ పీఠికను పరిచయం చేస్తుంది.

ఈ పీఠిక ఎందుకు నేటికీ ప్రాసంగికం. ఒక మంచి పుస్తకాన్ని ఎలా పరిచయం చేయాలో, ఒక రచయిత సాహిత్య కృషిని ఎలా మూల్యాంకనం చేయాలో ఈ పీఠిక చక్కటి ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది. అంతేకాక, 1948కి పూర్వం హైదరాబాద్ సంస్థానంలో జరిగిన చారిత్రక పరిణామాలను, మతసామరస్యాన్ని కథాసాహిత్యం ఎలా భద్రపరుస్తుందో ఈ పాఠం చూపిస్తుంది — పాఠం చివర ఇచ్చిన సూక్తి చెప్పినట్లు, "మంచిపుస్తకం మంచిమనసుకు మరోపేరు, సొంతపుస్తకం మంచిమనిషికి మరోతోడు."

4. నెల్లూరి కేశవస్వామితో స్నేహం, తెలంగాణ కథా నేపథ్యం

గూడూరి సీతారాంకు నెల్లూరి కేశవస్వామితో స్నేహం 1950ల నాటిది — హైదరాబాద్‌లోని నిజాం కాలేజీలో డిగ్రీ చదువుతున్న కాలంలో దాశరథి కృష్ణమాచార్య, దాశరథి రంగాచార్య, వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి, బిరుదురాజు రామరాజు, సి.నారాయణ రెడ్డి, డి.రామలింగం వంటివారితో కలిసి సాహిత్య చర్చలు సాగించేవాడు. ఆ కాలంలోనే విరివిగా కథలు రాయడం ప్రారంభించి, తెలుగు స్వతంత్ర, ఆంధ్రప్రభ వారపత్రిక వంటి పత్రికల్లో ప్రచురించేవాడు. నెల్లూరి కేశవస్వామి కథలు 1969లో, 1981లో సంపుటాలుగా వెలువరించడం వల్ల తెలుగు సాహిత్యానికి దక్కాయని రచయిత కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా చెబుతాడు.

1902 నుండి ప్రారంభమైన తెలంగాణ కథ సామాజిక పరిణామాలను చిత్రిస్తూ వస్తున్నది — బండారు అచ్చమాంబ తొలి కథకురాలని చరిత్ర స్పష్టం చేసింది. సమాజపరిశీలన, ఫ్యూడల్ సమాజం, ప్రజాస్వామిక స్వేచ్ఛావాయువులు, తెలంగాణ పలుకుబడులు, గ్రామీణ జీవితం వంటివి తెలంగాణ కథలో పలు కోణాల్లో చిత్రించబడ్డాయి. 1918లో స్థాపించబడి, దేశంలోనే మిక్కిలి ప్రసిద్ధి గాంచిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఇందుకు భూమికనందించింది.

5. హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్ర, కేశవస్వామి 'చార్మినార్ కథలు'

హైదరాబాద్ రాజ్యం స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం ఒక ప్రత్యేక దేశంగా, సైన్యం కలిగివుండిన సభ్యదేశంగా, భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ఇండియాలోని అతిపెద్ద రాజ్యంగా కొనసాగింది. హైదరాబాద్ రాజ్యంలో నిజామాంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టులు, స్టేట్ కాంగ్రెస్ ప్రజాస్వామిక హక్కుల కోసం, స్వాతంత్ర్యం కోసం ఉద్యమించాయి. 1946-1951 మధ్య జరిగిన తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటంలో నాలుగువేల మంది చనిపోయారు; రజాకార్లు రైతాంగ పోరాటంపై దాడులు చేశారు.

1948 సెప్టెంబరు 13న ఇండియన్ యూనియన్ సైన్యాలు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోకి ప్రవేశించాయి (పోలీస్ యాక్షన్); సెప్టెంబరు 17న నిజాం లొంగిపోయినట్లు ప్రకటించి, సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ హైదరాబాద్ రాజ్యం ఇండియన్ యూనియన్‌లో విలీనమైనట్లు ప్రకటించాడు. ఈ చారిత్రక, సామాజిక పరిణామాలను, మానసిక సంఘర్షణను కథల రూపంలో నిక్షిప్తం చేసిన కథకుడు నెల్లూరి కేశవస్వామి.

హైదరాబాద్‌లో పుట్టిన నెల్లూరి కేశవస్వామి నిజాం కాలేజీలో 'ప్రి డిగ్రీ' చదివి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఇంజనీరుగా పట్టభద్రుడై ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ పబ్లిక్‌వర్క్స్ డిపార్టుమెంటు నీటిపారుదల శాఖలో ఇంజనీరుగా పనిచేసి రిటైరయ్యాడు. రెండో కథాసంకలనం "చార్మినార్ కథలు" హైదరాబాద్ రాజ్య చరిత్రను, సంస్కృతిని, మానవ సంబంధాలను, అక్కడి ముస్లిం జీవితాలను అపూర్వంగా చిత్రించాయి — 'విముక్తి', 'రూహిఆపా', 'షరీఫా', 'ప్రతీకారం', 'అదృష్టం', 'యుగాంతం', 'వంశాంకురం', 'కేవలం మనుషులం', 'ఆఖరి కానుక', 'భరోసా' అనే శీర్షికలతో రాసిన కథలు ఇందులో ఉన్నాయి. నవాబులు, దేవిడీలు, బేగం సాహిబాలు, పరదాల వెనుక జీవితంలోని సంస్కృతిని ఈ కథలు గుర్తుకు తెస్తాయి.

'యుగాంతం' కథ ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సినది — భారతదేశం రెండు దేశాలుగా విడిపోయి పాకిస్తాన్ ఏర్పడిన నాటి పరిస్థితులను భీష్మసహాని 'తమస్' నవలలో చిత్రించినట్లే, హైదరాబాద్ రాజ్యంలో 1946-50ల మధ్య జరిగిన సామాజిక, రాజకీయ వ్యవస్థ అంతమవుతూ నూతనదశలోకి సమాజం మారుతున్న పరిణామాలను చిత్రించడం వల్ల ఈ కథకు 'యుగాంతం' అనే పేరు సార్థకతను చేకూర్చింది. ఈ ఒక్క కథ రాసి మరేమీ రాయకపోయినప్పటికీ నెల్లూరి కేశవస్వామి భారతదేశం గర్వించదగిన గొప్ప కథకుల్లో ఒకడుగా కీర్తించబడేవాడని రచయిత అంటాడు.

మూడు భాగాలుగా అల్లిన పీఠిక — వ్యక్తిగత స్నేహం నుండి చారిత్రక నేపథ్యం మీదుగా కథా విశ్లేషణ వరకూ

6. 'రూహి ఆపా' కథ విశ్లేషణ, ఇతర కథలు

కేశవస్వామి రాసిన 'రూహి ఆపా' కథ మహోన్నతమైన మానవీయ సంబంధాలను, మనిషిలోని సున్నితమైన హృదయాన్ని కులమతాలకు అతీతంగా స్పందించే మనిషిని చిత్రించిన కథ. ఒకరోజు రమణి పాట వినడానికి నవాబుగారు వస్తున్నారని అమ్మ చెబుతుంది. నవాబుగారు నెలకు వెయ్యి రూపాయలు భరణం ఇస్తారని, నెలకోసారి వారి దేవిడీకి మధ్యాహ్నం పూట వెళ్ళి రెండు గంటలు పాటలు వినిపించి రావాలని రమణి తల్లికి చెబుతుంది. ఆనాటి నుంచి రమణి రోజువారీ కార్యక్రమం మారిపోతుంది. ఒకరోజు నవాబు నీకీ పేరు బాగాలేదని 'రూహి' అనే పేరుతో పిలుస్తానని కోరుతాడు.

రెండేళ్ళ తర్వాత అతని కొడుకు సలీం రూహికి ఎదురవుతాడు. సలీం ఆమెను తమ రహస్య గదిలోకి తీసుకెళ్ళి ఒక పరదా వేసిన ఫొటో చూపిస్తాడు — ఆ ఫొటో రూహి (రమణి)లాగే ఉంటుంది. "మా అక్క" అని సలీం చెబుతాడు, తనను అక్క అని పిలవాలని కోరిన తండ్రి పేరుతోనే 'రూహిఆపా' అని పిలుస్తాడు. తన సొంత కూతురులా నవాబు, నవాబు కొడుకు ఒక ముజ్రాల (నర్తకి) రమణిని గౌరవించిన తీరును చిత్రించడం ద్వారా ముస్లిం నవాబుల్లో కొనసాగిన హృదయ సంస్కారాన్ని రచయిత ఒడిసి పట్టాడని గూడూరి సీతారాం ప్రశంసిస్తాడు.

మిగిలిన కథల్లో కూడా విశిష్టత ఉందని రచయిత క్లుప్తంగా పరిచయం చేస్తాడు — 'వంశాంకురం' కథలో ముస్లిం పెళ్ళి సంబంధాలు, కొడుకు పుట్టాలనే ఆశ ఆడపిల్లల జీవితాలను ఎలా అతలాకుతలం చేస్తాయో హృదయవిదారకంగా చిత్రించబడింది. 'కేవలం మనుషులం' కథలో హుస్సేన్ మిర్జా, మహబూబ్‌రాయ్ సఖ్యైనా దశాబ్దాల స్నేహితులు — మతాల సరిహద్దులను చెరిపివేసిన స్నేహం గురించిన చక్కని కథ. 'భరోసా' కథ నమ్మిన పేదలను నట్టేట ముంచుతారో భరోసాను భగ్నం చేసిన యథార్థ కథ. 'ఆఖరి కానుక' కథ రోజురోజుకు పేదరికంలోకి ఈడ్వబడుతున్న ముస్లిం కుటుంబాలు అరబ్బు దేశాల షేక్‌లకు తమ కూతుళ్ళను ఇచ్చి పెళ్ళి చేసి ఆర్థిక సౌలభ్యం పొందాలనుకునే దుస్థితిని తెలియజేస్తుంది.

7. ముగింపు — ప్రేమ్‌చంద్, కిషన్ చందర్‌లతో పోలిక

ఇలా వాసిలో, విశిష్టమైన వస్తు, శిల్ప నైపుణ్యంతో మహోన్నతమైన కథలు రాసిన నెల్లూరి కేశవస్వామిని భారతీయ సాహిత్యంలో పోల్చవలసి వస్తే ఉర్దూ, హిందీలో రాసిన సుప్రసిద్ధ రచయితలు ప్రేమ్‌చంద్, కిషన్ చందర్‌ల కోవకు చెందిన రచయిత అని గూడూరి సీతారాం కీర్తిస్తాడు. అలానాడు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని గోల్కొండ గనుల్లో లభించిన ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన కోహినూర్, జాకోబ్ వజ్రాల వంటివే స్వర్గీయ నెల్లూరి కేశవస్వామి కథలు అని పీఠిక ముగుస్తుంది — ఇదే పాఠ్యపుస్తకంలో ముందు వచ్చిన 'గోలకొండ పట్టణము' పాఠంలోని వజ్రాల ప్రస్తావనతో ముడిపడిన అందమైన ముగింపు వాక్యం.

8. భాషా సౌందర్యం — శ్లేషాలంకారం, కర్తరి-కర్మణి వాక్యాలు

శ్లేషాలంకారం (కొత్త అలంకారం). వ్యాకరణాంశాల్లో పుస్తకం ఈ అలంకారాన్ని ఉదాహరణలతో వివరిస్తుంది — "మిమ్ము మాధవుడు రక్షించుగాక!" అనే వాక్యానికి రెండు అర్థాలు వస్తాయి: (1) మిమ్ము మాధవుడు (విష్ణువు) రక్షించుగాక, (2) మిమ్ము ఉమాధవుడు (శివుడు) రక్షించుగాక. అలాగే "మానవ జీవనం సుకుమారం" అనే వాక్యానికి కూడా రెండు అర్థాలు వస్తాయి: (1) మా నవ (ఆధునిక) జీవనం సుకుమారమైంది, (2) మానవ (మనిషి) జీవనం సుకుమారమైంది. ఒకే శబ్దం రెండు వేర్వేరు అర్థాలనిచ్చేలా ఉండే ఈ లక్షణాన్ని శ్లేషాలంకారం అంటారు. లక్షణం: "నానార్థాలను కలిగి ఉండే అలంకారం శ్లేష."

కర్తరి-కర్మణి వాక్యాలు. వ్యాకరణాంశాల్లో మరో అభ్యాసం కర్తరి వాక్యాలను (క్రియ కర్తను అనుసరించే వాక్యాలు) కర్మణి వాక్యాలుగా (క్రియ కర్మను అనుసరించే వాక్యాలు) మార్చడం నేర్పిస్తుంది. ఉదాహరణకు "నెల్లూరి కేశవస్వామిని భారతదేశం గర్వించదగిన గొప్ప కథకుల్లో ఒకడిగా కీర్తించారు" (కర్తరి) అనే వాక్యాన్ని "నెల్లూరి కేశవస్వామి భారతదేశం గర్వించదగిన గొప్ప కథకుల్లో ఒకడిగా కీర్తించబడ్డాడు" (కర్మణి) అని మార్చవచ్చు — ఇది గత పాఠాల్లో నేర్చుకున్న సంధి, సమాస భావనలకు భిన్నమైన వాక్య నిర్మాణ అంశం.

9. గద్యభాగ ఆధారిత అభ్యాసం

భాగం 1

"ఒక పుస్తకం ఆశయాన్ని, అంతస్సారాన్ని, తాత్త్వికతను, రచయిత దృక్పథాన్ని, ప్రచురణకర్త వ్యయప్రయాసలను తెలియజేసేదే పీఠిక."

పదవిజ్ఞానం — అంతస్సారం: లోపలి సారాంశం, పరమార్థం; తాత్త్వికత: తాత్విక దృక్పథం.

పీఠిక దేనిని తెలియజేస్తుంది?
పీఠికకు గల ఇతర పేర్లు ఏమిటి?
ఈ పాఠంలోని పీఠిక ఏ పుస్తకానికి రాయబడింది?

భాగం 2

"1948 సెప్టెంబరు 13న ఇండియన్ యూనియన్ సైన్యాలు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోకి ప్రవేశించాయి. సెప్టెంబరు 17న నిజాం లొంగిపోయినట్లు ప్రకటించి, సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ హైదరాబాద్ రాజ్యం ఇండియన్ యూనియన్‌లో విలీనమైనట్లు ప్రకటించాడు."

పదవిజ్ఞానం — విలీనం: కలిసిపోవడం, భాగం కావడం.

ఇండియన్ యూనియన్ సైన్యాలు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోకి ఎప్పుడు ప్రవేశించాయి?
నిజాం ఎప్పుడు లొంగిపోయినట్లు ప్రకటించాడు?
హైదరాబాద్ రాజ్యం విలీనాన్ని ఎవరు ప్రకటించారు?

భాగం 3

"అలానాడు హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని గోల్కొండ గనుల్లో లభించిన ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన కోహినూర్, జాకోబ్ వజ్రాల వంటివే స్వర్గీయ నెల్లూరి కేశవస్వామి కథలు."

పదవిజ్ఞానం — ప్రఖ్యాతి: ప్రసిద్ధి; స్వర్గీయ: మరణించిన, దివంగత.

కేశవస్వామి కథలను రచయిత దేనితో పోల్చాడు?
ఈ పోలిక ద్వారా రచయిత ఏమి సూచిస్తున్నాడు?
కోహినూర్, జాకోబ్ వజ్రాలు ఎక్కడ లభించాయి?

10. సారాంశం

'భూమిక' గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక — నేషనల్ బుక్‌ట్రస్ట్ ప్రచురించిన నెల్లూరి కేశవస్వామి 'ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి రాయబడింది. మొదటి భాగంలో రచయితతో తన స్నేహాన్ని, తెలంగాణ కథా సాహిత్య నేపథ్యాన్ని పరిచయం చేస్తాడు. రెండో భాగంలో హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్రను (1946-51 రైతాంగ పోరాటం, 1948 పోలీస్ యాక్షన్, భారత యూనియన్‌లో విలీనం) వివరిస్తూ, ఆ నేపథ్యంలో కేశవస్వామి రాసిన 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటిలోని 'యుగాంతం' వంటి కథల చారిత్రక ప్రాధాన్యతను చూపిస్తాడు.

మూడో భాగంలో 'రూహి ఆపా' కథను విపులంగా విశ్లేషిస్తూ, కులమతాలకు అతీతమైన మానవీయ సంబంధాలను కేశవస్వామి ఎలా చిత్రించాడో చూపిస్తాడు. చివరగా, కేశవస్వామిని ప్రేమ్‌చంద్, కిషన్ చందర్‌లతో పోలుస్తూ, ఆయన కథలను గోలకొండ గనుల కోహినూర్ వజ్రాలతో పోల్చి పీఠిక ముగుస్తుంది.

పరిశిష్టం — పదకోశం

పదం	అర్థం
పీఠిక	పుస్తక ఆశయాన్ని, రచయిత దృక్పథాన్ని తెలియజేసే పరిచయ వ్యాసం
అంతస్సారం	లోపలి సారాంశం, పరమార్థం
దేవిడీ	నవాబుల నివాస భవనం
ముజ్రా	నృత్య-గాన ప్రదర్శన (నర్తకి వృత్తి)
విలీనం	కలిసిపోవడం, భాగం కావడం
అతలాకుతలం	తలకిందులుగా మారడం, అస్తవ్యస్తం కావడం
శ్లేషాలంకారం	ఒకే శబ్దం నానార్థాలను కలిగి ఉండే అలంకారం
కర్తరి-కర్మణి వాక్యాలు	క్రియ కర్తను అనుసరించే (కర్తరి), క్రియ కర్మను అనుసరించే (కర్మణి) వాక్య నిర్మాణాలు

Key formulas & results

Everything you need to memorise, in one card. Screenshot this for revision.

పాఠం మూలం

'భూమిక' = నేషనల్ బుక్‌ట్రస్ట్ ప్రచురించిన 'నెల్లూరి కేశవస్వామి ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక

ప్రక్రియ: పీఠిక; పాఠం మూడు భాగాలు (I, II, III)గా విభజించబడింది

పీఠిక పర్యాయపదాలు

పీఠిక = మొదటిమాట = భూమిక = ప్రస్తావన = తొలిపలుకు = మున్నుడి = ఆముఖం

ఒకే ప్రక్రియకు తెలుగులో వాడే వేర్వేరు పేర్లు

హైదరాబాద్ సంస్థాన చారిత్రక కాలరేఖ

1946-51 తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం → 13-09-1948 పోలీస్ యాక్షన్ → 17-09-1948 నిజాం లొంగుబాటు → భారత యూనియన్‌లో విలీనం

గద్యభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు ఈ కాలరేఖ ఉపయోగపడుతుంది

నెల్లూరి కేశవస్వామి రచనలు

మొదటి సంపుటి 'పసిడిబొమ్మ' (1969) + రెండో సంపుటి 'చార్మినార్ కథలు' (11 కథలు)

చార్మినార్ కథలు: విముక్తి, రూహిఆపా, షరీఫా, ప్రతీకారం, అదృష్టం, యుగాంతం, వంశాంకురం, కేవలం మనుషులం, ఆఖరి కానుక, భరోసా తదితరాలు

కేశవస్వామి మూల్యాంకనం

నెల్లూరి కేశవస్వామి = ప్రేమ్‌చంద్ + కిషన్ చందర్ కోవకు చెందిన రచయిత = గోలకొండ కోహినూర్ వజ్రాలతో సమానం

గూడూరి సీతారాం ఇచ్చిన అత్యున్నత ప్రశంస, పాఠం ముగింపు వాక్యం

తెలంగాణ కథా సాహిత్య నేపథ్యం

1902 బండారు అచ్చమాంబ తొలి కథ → 1918 ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం స్థాపన → తెలంగాణ కథా సాహిత్య వికాసం

పాఠంలో ఇచ్చిన తెలంగాణ కథా చరిత్ర కాలరేఖ

పాఠం స్థానం

పాఠం 11 / 11 (చివరిది), పేజీలు 110-120

గోలకొండ పట్టణము (పాఠం 9) తరువాత వచ్చే చివరి పాఠం — పాఠ్యపుస్తకంలో చివరిది

⚠️

Common mistakes & fixes

These are the exact errors that cost students marks in board exams. Read them once, save yourself the trouble.

WATCH OUT

✗ 'భూమిక' పాఠాన్ని నెల్లూరి కేశవస్వామి రాశాడని అనుకోవడం

✓ ఈ పీఠికను రాసింది గూడూరి సీతారాం — నెల్లూరి కేశవస్వామి ఈ పీఠిక విషయం (సబ్జెక్టు), ఆయన మిత్రుడు, కథా రచయిత. ఇద్దరూ వేర్వేరు వ్యక్తులు.

WATCH OUT

✗ 'చార్మినార్ కథలు' అనేది చార్మినార్ కట్టడం గురించిన కథలని అనుకోవడం

✓ 'చార్మినార్ కథలు' హైదరాబాద్ రాజ్య చరిత్రను, సంస్కృతిని, అక్కడి ముస్లిం జీవితాలను చిత్రించే కథా సంపుటి పేరు — చార్మినార్ కట్టడం గురించిన ప్రత్యక్ష కథలు కావు, హైదరాబాద్ నగర సంస్కృతికి చార్మినార్ ఒక ప్రతీక మాత్రమే.

WATCH OUT

✗ 1948 పోలీస్ యాక్షన్‌ను ఒక సాధారణ యుద్ధంగా అనుకోవడం

✓ పోలీస్ యాక్షన్ అనేది హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేయడానికి ఇండియన్ యూనియన్ సైన్యాలు చేపట్టిన సైనిక చర్య — ఇది 1946-51 తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటం, రజాకార్ల దురాగతాల నేపథ్యంలో జరిగిన చారిత్రక సంఘటన.

WATCH OUT

✗ 'రూహి ఆపా' కథలో రూహి, నవాబు కుటుంబం రక్త సంబంధీకులని అనుకోవడం

✓ రూహి (రమణి) ఒక ముజ్రాల (నర్తకి) — నవాబు కుటుంబానికి రక్త సంబంధం లేదు. నవాబు, ఆయన కొడుకు సలీం ఆమెను సొంత కూతురిలా, అక్కలా గౌరవించిన తీరే ఈ కథలోని మానవీయ సంబంధాలకు కేంద్రబిందువు.

WATCH OUT

✗ పీఠికను కేవలం పుస్తకం గురించిన సాధారణ పరిచయంగా, ప్రత్యేక సాహిత్య ప్రక్రియగా పరిగణించకపోవడం

✓ పీఠిక అనేది స్వతంత్ర సాహిత్య ప్రక్రియ — పుస్తక ఆశయాన్ని, రచయిత దృక్పథాన్ని విశ్లేషణాత్మకంగా పరిచయం చేస్తుంది. ఇది కేవలం సారాంశం కాదు, రచయిత సాహిత్య కృషిని మూల్యాంకనం చేసే విమర్శనాత్మక రచన కూడా.

WATCH OUT

✗ 1946-51 తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటాన్ని, 1948 పోలీస్ యాక్షన్‌ను ఒకే సంఘటనగా అనుకోవడం

✓ రైతాంగ పోరాటం నిజాం పాలనలోని భూస్వామ్య వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలు, కమ్యూనిస్టులు నడిపిన ఉద్యమం (1946-51); పోలీస్ యాక్షన్ (సెప్టెంబరు 1948) హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేయడానికి ఇండియన్ సైన్యం చేపట్టిన ప్రత్యేక సైనిక చర్య — రెండూ ఒకే కాలంలో జరిగినా వేర్వేరు సంఘటనలు.

Practice problems

Work through this chapter's problems as a readiness check — reveal each solution, mark yourself honestly, and get your gap report at the end.

Readiness check

Are you exam-ready for భూమిక — గూడూరి సీతారాం?

8 problems from this chapter. Try each one, reveal the worked solution, mark yourself honestly — get your gap report at the end.

8 questions~6 min

5-minute revision

The whole chapter, distilled. Read this the night before the exam.

•'భూమిక' — గూడూరి సీతారాం రాసిన పీఠిక, నెల్లూరి కేశవస్వామి 'ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి
•10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) 11 పాఠాలలో పదకొండవది, చివరిది — పేజీలు 110-120
•పీఠిక పర్యాయపదాలు — మొదటిమాట, భూమిక, ప్రస్తావన, తొలిపలుకు, మున్నుడి, ఆముఖం
•గూడూరి సీతారాం (1936-2011) — తెలంగాణ కథా రచయిత, తెలంగాణ రచయితల సంఘం కార్యదర్శి
•నెల్లూరి కేశవస్వామి — ఇంజనీరు, 'పసిడిబొమ్మ' (1969), 'చార్మినార్ కథలు' రచయిత
•1946-51 తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం → 1948 పోలీస్ యాక్షన్ → హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనం
•'యుగాంతం' కథ — హైదరాబాద్ రాజ్య చారిత్రక మలుపును చిత్రించిన కథ
•'రూహి ఆపా' కథ — కులమతాలకు అతీతమైన మానవీయ సంబంధాలు
•కేశవస్వామి = ప్రేమ్‌చంద్ + కిషన్ చందర్‌లతో సమానం = గోలకొండ కోహినూర్ వజ్రాలతో పోలిక
•శ్లేషాలంకారం — ఒకే శబ్దం నానార్థాలను కలిగి ఉండే అలంకారం

Telangana (TSBIE) marks blueprint

Where the marks come from in this chapter — so you can plan your prep.

Typical chapter weightage: ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం తెలంగాణ SSC తెలుగు అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — ఇంకా సేకరించలేదు. దిగువ వర్గాలు పాఠం స్వభావం (గద్యభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు, రచయిత పరిచయం) ఆధారంగా అంచనా వేయబడ్డాయి, ఖరారు కాదు.

Question type	Marks each	Typical count	What it tests
గద్యభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు (సందర్భం, భావం)	2-4	2-3	ఇచ్చిన గద్యభాగానికి సందర్భం, భావం వివరించడం
రచయిత పరిచయం	4-5	1	గూడూరి సీతారాం జీవిత విశేషాలు, ప్రధాన రచనలు
వ్యాకరణాంశాలు (శ్లేషాలంకారం)	1-2	1	శ్లేషాలంకార వాక్యాల గుర్తింపు
బహుళైచ్ఛిక / స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు	1	0-2	హైదరాబాద్ చరిత్ర తేదీలు, కేశవస్వామి రచనల గుర్తింపు

Prep strategy

పీఠిక పర్యాయపదాలను (మొదటిమాట, మున్నుడి, ఆముఖం) కంఠస్థం చేయండి
హైదరాబాద్ సంస్థాన చారిత్రక తేదీలను (1946-51, 13-09-1948, 17-09-1948) కచ్చితంగా గుర్తుంచుకోండి
నెల్లూరి కేశవస్వామి రెండు కథాసంపుటాల పేర్లను, 'చార్మినార్ కథలు'లోని కథల పేర్లను గుర్తుంచుకోండి
'రూహి ఆపా' కథ కథాంశాన్ని క్లుప్తంగా చెప్పగలిగేలా సిద్ధం చేసుకోండి

Where this shows up in the real world

This chapter isn't just an exam topic — it lives in the world around you.

గద్యభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణలు

గద్యభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణలు

రచయిత పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం

రచయిత పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం — గూడూరి సీతారాం జీవిత విశేషాలు

సొంతంగా ఒక పుస్తకానికి పీఠిక రాయడం నేర్చుకోవడానికి ఆదర్శ …

సొంతంగా ఒక పుస్తకానికి పీఠిక రాయడం నేర్చుకోవడానికి ఆదర్శ నమూనా

హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్ర

హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్ర, మతసామరస్యం గురించి సాంఘిక శాస్త్రం పాఠాలతో అనుసంధానం

Exam strategy

Battle-tested tips from teachers and toppers for this chapter.

గద్యభాగ ప్రశ్నలో ముందుగా సందర్భం (పాఠం, రచయిత పేరు) రాసి, తరువాత భావం రాయండి

రచయిత పరిచయంలో జననం, ప్రధాన రచనలు, సంఘసేవను వేర్వేరుగా స్పష్టంగా రాయండి

హైదరాబాద్ సంస్థాన చారిత్రక తేదీలను ఖచ్చితంగా రాయండి — పీఠిక చారిత్రక వ్యాసం కాకపోయినా తేదీలు ప్రశ్నల్లో వస్తాయి

సమయం తక్కువగా ఉంటే కేశవస్వామి రెండు కథాసంపుటాల పేర్లను, ప్రేమ్‌చంద్-కిషన్ చందర్ పోలికను రాయండి

Going beyond the textbook

For olympiad aspirants and curious learners — topics that build on this chapter.

STRETCH

నెల్లూరి కేశవస్వామి 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటిలోని ఏదైనా ఒక పూర్తి కథను సేకరించి చదివి నివేదిక రాయండి

STRETCH

ప్రేమ్‌చంద్, కిషన్ చందర్ రచనలను పరిశోధించి, నెల్లూరి కేశవస్వామి రచనలతో పోల్చండి

STRETCH

1946-51 తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం గురించి లోతుగా పరిశోధించి ఒక నివేదిక రాయండి

STRETCH

భీష్మసహాని 'తమస్' నవల గురించి తెలుసుకుని, 'యుగాంతం' కథతో పోల్చండి

Where else this chapter is tested

CBSE board isn't the only one — other exams test this chapter too.

తెలంగాణ SSC పరీక్ష — తెలుగు (ప్రథమ భాష), గద్యభాగం మరియు రచయిత పరిచయ ప్రశ్నలు

తెలంగాణ 9వ తరగతి తెలుగు — ఇదే తరహా పీఠిక ప్రక్రియ పరిచయం

సాంఘిక శాస్త్రం పరీక్షలు — హైదరాబాద్ సంస్థాన చరిత్ర, పోలీస్ యాక్షన్ అంశాలు

AI helpers for this chapter

Generate more practice on the fly, or have the chapter explained at a different level.

⚡

Generate 5 more questions

Fresh MCQs + short-answer items based on this chapter, plus answer keys.

🧠

Explain at a different level

Re-explain the chapter at the level you actually want.

📝 My notes

Saved on this device — sign in to sync · how this works

0/600

Questions students ask

The real ones — pulled from the Q&A community and tutor sessions.

అవును — ఇది 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని 11 పాఠాలలో పదకొండవది, చివరిది. దీనితో తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం మొత్తం (ప్రథమ భాష) 11 పాఠాలూ పూర్తవుతాయి.

కాదు, వీరిద్దరూ వేర్వేరు వ్యక్తులు, సన్నిహిత మిత్రులు. నెల్లూరి కేశవస్వామి కథా రచయిత, ఈ పీఠిక విషయం; గూడూరి సీతారాం ఈ పీఠికను రాసిన రచయిత.

తెలంగాణ SSC తెలుగు పరీక్షకు సంబంధించిన అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం ఇంకా సేకరించలేదు. ఊహించిన మార్కుల విభజన ఇవ్వడం కంటే, నిజంగా తెలిసింది మాత్రమే చెప్పడం సరైనదని ఈ సైట్ నియమం.

అవును — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకంలోని పేజీలు 110-120 నేరుగా చదివి రాయబడింది.

Practice more, ask doubts, find a tutor

Telangana (TSBIE) Class 10 mock tests

Telangana (TSBIE) Class 10 PYQs

Ask in Q&A

Telugu flashcards

Related chapters

Students who read భూమిక — గూడూరి సీతారాం usually read these next.

దానశీలము — బమ్మెర పోతన

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మొదటి పాఠం — బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని 'వామన చరిత్ర'లో భాగం. బలి చక్రవర్తి వామనునికి మూడడుగుల నేల దానమివ్వటం, శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక, బలి యొక్క అచంచలమైన సత్యనిష్ఠ, వామనుని త్రివిక్రమ రూపం — అన్నీ తెలుగు వికీసోర్స్‌లోని మూల పద్యాల నుండి ఉదహరించబడ్డాయి.

ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని రెండవ పాఠం — బహుభాషా పండితుడు దా॥ సామల సదాశివ తన 'యాది' వ్యాససంపుటి నుండి రాసిన భాషావ్యాసం. ప్రతి ప్రాంతపు, ప్రతి భాషకు దాని సొంత పలుకుబడి, నుడికారం ఎంత మధురంగా ఉంటుందో వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా చెప్పే వ్యాసం — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

భిక్ష — శ్రీనాథుడు

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని పదవ పాఠం — కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు రచించిన 'కాశీఖండము' సప్తమాశ్వాసంలోని ఒక ఘట్టం. వేదవ్యాస మహర్షి కాశీలో భిక్ష దొరకక కోపంతో నగరాన్ని శపించబోగా, పార్వతీదేవి సామాన్య స్త్రీ వేషంలో వచ్చి ఆకలి వివేకాన్ని ఎలా కప్పివేస్తుందో బోధించి, ఆతిథ్యమిచ్చిన కథ — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

వీర తెలంగాణ — దా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మూడవ పాఠం — దాశరథి కృష్ణమాచార్య రచించిన 'రుద్రవీణ' కవితాసంపుటి నుండి తీసుకున్న ఆధునిక పద్యాలు. కాకతీయుల కాలం నుండి నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం వరకు తెలంగాణ వీరుల చరిత్రను, త్యాగాలను కీర్తించే గేయాలివి — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.