Chapter 1 of 2

50%

Telangana (TSBIE)Class 10 Telugu★ 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లో 11 పాఠాలలో మొదటిది (జూన్ నెల, పేజీ 2-11). ఇది 'ప్రాచీన పద్యం' (పురాణ ప్రక్రియ) విభాగానికి చెందినది. ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — అది ఇంకా సేకరించలేదు; ప్రస్తుతానికి ఈ వెయిటేజ్ పాఠం స్థానం, ప్రక్రియ ఆధారంగా మాత్రమే. మూలం: SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 eTextbook (scert.telangana.gov.in).

దానశీలము — బమ్మెర పోతన

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మొదటి పాఠం — బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని 'వామన చరిత్ర'లో భాగం. బలి చక్రవర్తి వామనునికి మూడడుగుల నేల దానమివ్వటం, శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక, బలి యొక్క అచంచలమైన సత్యనిష్ఠ, వామనుని త్రివిక్రమ రూపం — అన్నీ తెలుగు వికీసోర్స్‌లోని మూల పద్యాల నుండి ఉదహరించబడ్డాయి.

⏱ 10 min readMedium difficulty✓ Free · TSBIE syllabus

Worksheet

Podcast

Listen as a conversation

A teacher & a student talk through the chapter — in your language.

Mind Map

The chapter at a glance

Every concept and exam-favourite branch — revisable in 5 minutes.

…

Study Guide

Night-before notes

Key points, glossary and the questions most likely to show up.

…

VocabularyBuild your vocabularyLexiGenome mines the key words and schedules them with spaced repetition.Mine words →

By the end of this chapter you'll be able to…

1'దానశీలము' పాఠం శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని వామన చరిత్రలో భాగమని చెప్పగలగడం
2బమ్మెర పోతన జీవిత విశేషాలు, ఆయన భాగవతాన్ని శ్రీరామచంద్రునికి అంకితం ఇచ్చిన సంగతి చెప్పగలగడం
3బలి చక్రవర్తి, వామనుడు, శుక్రాచార్యుల మధ్య జరిగిన సంభాషణను క్రమంగా వివరించగలగడం
4వామనుడు మూడడుగుల నేల మాత్రమే ఎందుకు కోరాడో వివరించగలగడం
5శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక వెనుక గల కారణాన్ని స్పష్టం చేయగలగడం
6బలి తన మాట ఎందుకు, ఎలా నిలబెట్టుకున్నాడో వివరించగలగడం
7త్రివిక్రమ రూప వర్ణనలోని ఉపమా అలంకారాన్ని గుర్తించగలగడం
8ఇచ్చిన పద్యభాగానికి ప్రసంగం, భావం చెప్పగలగడం
9పాఠంలో ఉపయోగించిన వివిధ పద్య ఛందస్సులను (కందం, ఆటవెలది, సీసం, శార్దూలం) గుర్తించగలగడం

💡

Why this chapter matters

ఈ పాఠం బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ ఘట్టాన్ని — వామన చరిత్రను — బోధిస్తుంది. 'మానధనులు మాటఁ దిరుఁగ లేరు' అనే పద్యం తెలుగు సాహిత్యంలో సత్యనిష్ఠకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలలో ఒకటి, మరియు 'ఇంతింతై వటుఁడింతయై' అనే పద్యం త్రివిక్రమావతారాన్ని వర్ణించే తెలుగు కవిత్వంలోనే మకుటాయమానమైన పద్యంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ అధ్యాయం తెలుగు వికీసోర్స్‌లోని మూల పద్యాల (టీక, భావంతో సహా) నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది, ఏ గైడు నుండో కాదు.

Before you start — revise these

A 5-minute refresher here will save you 30 minutes of confusion below.

🔗

పురాణ ప్రక్రియ అంటే ఏమిటో ప్రాథమిక అవగాహన

🔗

భాగవత పురాణం, దశావతారాల గురించి సాధారణ పరిచయం

🔗

తెలుగు పద్య ఛందస్సుల (కందం, ఆటవెలది, సీసం) ప్రాథమిక గుర్తింపు

🔗

పద్యార్థ ఆధారిత ప్రశ్నల ఫార్మాట్ — ప్రసంగం, భావం, అలంకారం

దానశీలము — బమ్మెర పోతన

"బ్రతుక వచ్చుఁగాఁక బహుబంధనములైన వచ్చుఁగాక లేమి వచ్చుఁగాక జీవధనములైనఁ జెడుఁగాక పడుఁగాక మాటఁ దిరుఁగ లేరు మానధనులు"

— బమ్మెర పోతన, శ్రీమహాభాగవతము, అష్టమ స్కంధము, పద్యం 598

1. ఈ పాఠంలో ఏముంది

'దానశీలము' తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) పుస్తకంలోని మొదటి పాఠం (పేజీ 2, జూన్ నెలలో బోధించబడేది). ఈ పాఠం పురాణ ప్రక్రియకు చెందినది — వ్యాసుడు సంస్కృతంలో రాసిన 18 పురాణాలలో ఒకటైన భాగవత పురాణాన్ని బమ్మెర పోతన తెలుగులోకి అనువదించాడు. ప్రస్తుత పాఠ్యభాగం శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని 'వామన చరిత్ర'లో భాగం.

ఈ పాఠం దేని గురించి. బలి చక్రవర్తి అనే రాక్షస చక్రవర్తి మూడు లోకాలను జయించాడు. దేవతలను రక్షించడానికి విష్ణువు వామనుడిగా (పొట్టి బ్రహ్మచారిగా) అవతరించి, బలి యొక్క యజ్ఞానికి వెళ్ళి మూడడుగుల నేలను దానంగా అడిగాడు. గురువు శుక్రాచార్యుడు ఇది మోసమని హెచ్చరించినా, బలి తన మాట తప్పకుండా దానమిచ్చాడు — అప్పుడు వామనుడు త్రివిక్రమ రూపం ధరించి మూడు అడుగులతో విశ్వమంతటినీ ఆక్రమించాడు. ఇచ్చిన మాట నిలబెట్టుకోవడంలోని గొప్పతనాన్ని, దానం చేయడంలోని ఔన్నత్యాన్ని తెలియజేయడమే ఈ పాఠం ఉద్దేశం.

2. కవి పరిచయం — బమ్మెర పోతన

జననం, స్వస్థలం. పోతన జనగామ జిల్లా బమ్మెర గ్రామ నివాసి. తల్లి లక్ష్మాంబ, తండ్రి కేసన. కాలం క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం.
గుర్తింపు. పోతన 'సహజపండితుడు'గా ప్రసిద్ధి — అంటే ఎవరి దగ్గరా అధికారికంగా చదువుకోకుండానే స్వతహాగా పాండిత్యం సంపాదించుకున్నవాడు.
భాగవతాన్ని ఎవరికి అంకితం ఇచ్చాడు. పోతన మానవమాత్రులైన రాజులకు తన గ్రంథాన్ని అంకితం చెయ్యనని, భగవంతుడు ఇచ్చిన కవితాకళను భగవంతునికే అంకితం చేస్తానని చెప్పి, తన భాగవత పురాణాన్ని శ్రీరామచంద్రునికే అంకితం చేశాడు — ఇది పోతన జీవితంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన సంగతి.
రచనా శైలి. శబ్దాలంకారాల సొగసుతో, భక్తిరస ప్రధానంగా అతని రచన సాగుతుంది. పండిత పామర జనరంజకంగా రాయడం పోతన ప్రత్యేకత — అంటే పండితులకూ, సామాన్య ప్రజలకూ ఇద్దరికీ అర్థమయ్యేలా రాశాడు.
ఇతర రచనలు. ప్రహ్లాద చరిత్ర, గజేంద్రమోక్షం, రుక్మిణీకల్యాణం (భాగవతంలోని ప్రసిద్ధ ఘట్టాలు), వీరభద్ర విజయం, భోగినీ దండకం, నారాయణ శతకం.
తెలంగాణ అనుబంధం. పోతన స్వస్థలం జనగామ జిల్లాలోని బమ్మెర గ్రామం తెలంగాణ రాష్ట్రంలోనే ఉంది — అందుకే ఈ పాఠం తెలంగాణ SCERT పాఠ్యపుస్తకంలో మొదటి స్థానంలో చేర్చబడింది.

3. పాఠ్యభాగ నేపథ్యం

విరోచనుని కుమారుడైన బలి అసుర చక్రవర్తి, ప్రహ్లాదుని మనుమడు. తన శక్తిసామర్థ్యాలతో స్వర్గలోకాన్ని ఆక్రమించాడు. దేవతలు స్వర్గాన్ని వదిలిపోగా, మిగిలినవారు ఇబ్బందులకు గురయ్యారు. ఈ విషయాన్ని వారు మహావిష్ణువుతో చెప్పుకోగా, తాను వామనునిగా జన్మించి దేవతల కష్టాలు తీరుస్తానని అభయమిచ్చాడు.

కొంతకాలానికి మహావిష్ణువు వామనావతారం ఎత్తాడు. బలి నర్మదా నదీ తీరంలో యాగం చేస్తుండగా వామనుడు వెళ్ళి, తనకు మూడడుగుల నేల కావాలని కోరగా, బలి 'ఇస్తాను' అని మాట ఇచ్చాడు. రాక్షసగురువైన శుక్రాచార్యుడు వామనుని మాటల్లో ఏదో మోసం ఉందని గ్రహించి, బలిని దానం ఇవ్వవద్దని వారించాడు. ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడే తత్త్వాన్ని, దానం చేయడంలోని గొప్పదనాన్ని తెలియజేయడమే ఈ పాఠం ఉద్దేశం.

ఈ కథ ఎందుకు నేటికీ ప్రాసంగికం. బలి చక్రవర్తి ఒక రాక్షస రాజైనప్పటికీ, అతని పాత్రను భాగవతం ప్రతికూలంగా చిత్రించదు — పైగా సత్యనిష్ఠకు, దాన గుణానికి ఆదర్శంగా చూపిస్తుంది. తాను నష్టపోతానని తెలిసినా మాట తప్పకపోవడం అనే విలువ కులమతాలకు, యుగాలకు అతీతమైనది గనుక, ఈ కథ నేటికీ నైతిక విద్యలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది.

4. వామనుని అభ్యర్థన — 'నాకు మూడడుగుల నేల చాలు'

వామనుడు బలిని తొలిసారి కోరేటప్పుడు ఇలా అంటాడు —

"ఒంటివాఁడ నాకు నొకటి రెం డడుగుల మేర యిమ్ము సొమ్ము మేర యొల్ల; గోర్కిఁదీర బ్రహ్మకూకటి ముట్టెద దానకుతుకసాంద్ర! దానవేంద్ర!"

భావం: "ఓ దానవరాజా! దానం చేయాలనే గట్టి కుతూహలం కలవాడా! నేను ఒంటరివాడిని. నాకు సొమ్ములూ భూములూ అక్కరలేదు. మూడడుగుల నేల మాత్రమే ఇమ్ము. దానితో నేను మిక్కిలి సంతోషిస్తాను."

దీనికి ముందు బలి, వామనుని దానం చేసేవారిలో గొప్పవానిగా పొగుడుతూ ఇలా అంటాడు — "దాతలను లెక్కించేటప్పుడు ముల్లోకాలలోనూ మొదట నిన్నే ఎన్నిక చేస్తారు; ఇన్ని రోజులుగా నిన్ను ఇమ్మంటూ నేనెప్పుడూ పీడించలేదు" (పద్యం 565) — అంటే బలి తానే ముందుగా దానం ఇచ్చేందుకు సిద్ధపడి ఉన్నాడని సూచిస్తుంది, వామనుడు బలవంతం చేయాల్సిన అవసరం లేదని.

బలి చక్రవర్తి వామనునితో ఇంకా ఎక్కువ కోరుకోమని అడుగుతాడు — భూభాగాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, స్త్రీలు — కానీ వామనుడు నిరాకరిస్తాడు:

"గొడుగో, జన్నిదమో, కమండలువొ, నాకున్ ముంజియో, దండమో, వడుఁగేనెక్కడ భూములెక్కడ? కరుల్, వామాక్షు, లశ్వంబు లె క్కడ? నిత్యోచిత కర్మ మెక్కడ? మదాకాంక్షామితంబైన మూఁ డడుగుల్ మేరయ త్రోవ కిచ్చుటది బ్రహ్మాండంబు నా పాలికిన్"

భావం: "నేను బ్రహ్మచారిని. నాకు గొడుగు గాని, జందెము గాని, కమండలం గాని, మొలత్రాడు గాని పనికొస్తాయి. భూములు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, స్త్రీలతో నాకు పనేమిటి? నేను కోరిన ఆ మూడడుగుల నేల ఇస్తే అదే నాకు బ్రహ్మాండం."

ఈ పద్యం వామనుని నిరాడంబరతను, కోరికలు లేని బ్రహ్మచారి జీవితాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది — అతనికి ఐశ్వర్యం అవసరం లేదు, కేవలం మాట నిలబెట్టుకునే అవకాశం చాలు.

వామనుడు దీని తరువాత తృప్తి గురించి ఒక ముఖ్యమైన పాఠం చెబుతాడు —

"ఆశాపాశము దాఁ గడున్ నిడుపు; లేదంతంబు రాజేంద్ర! వా రాశిప్రావృత మేదినీవలయ సామ్రాజ్యంబు చేకూడియుం గాసింబొందిరిఁ గాక వైన్య గయ భూకాంతాదులున్నర్థకా మాశంబాయఁగ నేర్చిరే మును నిజాశాంతంబులం జూచిరే"

భావం: "ఓ రాజా! ఆశ అనే తాడుకు అంతు లేదు, అది మిక్కిలి పొడవైనది. సముద్రంతో చుట్టబడిన భూమండల సామ్రాజ్యం లభించినా, వైన్యుడు (పృథు చక్రవర్తి), గయుడు వంటి చక్రవర్తులు కూడా శ్రమనే పొందారు తప్ప, తమ ధన కామాలను వదులుకోలేకపోయారు — తమ ఆశకు అంతం చూడలేకపోయారు."

5. శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక

వామనుడు మూడడుగుల నేల కోరిన వెంటనే, బలి నీటి కలశం చేతపట్టి దానం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడతాడు. అప్పుడే రాక్షస గురువైన శుక్రాచార్యుడు అడ్డుకుంటాడు —

"దనుజేంద్ర! యీతఁడు ధరణీసురుఁడుఁ గాడు దేవకార్యంబు సాధించుకొఱకు హరి విష్ణుఁ డవ్యయుం డదితి గర్భంబునఁ గశ్యపసూనుఁడై కలిఁగె; నకట! ఎఱుగ కీతని కోర్కి నిచ్చెద నంటివి దైత్య సంతతి కుపద్రవము వచ్చు నీ లక్ష్మిఁ దేజంబు నెలవు నైశ్వర్యంబు వంచించి యిచ్చుఁ దా వాసవునకు"

భావం: "రాక్షసేశ్వరా! ఇతడు బ్రాహ్మణుడు కాదు — దేవతల కార్యం సాధించడానికి కశ్యపుని కొడుకుగా అదితి గర్భంలో పుట్టిన విష్ణువే! తెలియకుండా ఇతనికి దానమిస్తానని ఒప్పుకున్నావు. దీనివల్ల రాక్షసులకు పెను ముప్పు వస్తుంది. ఇతడు నీ సంపద, తేజస్సు, రాజ్యం అన్నీ ఇంద్రునికి ధారపోస్తాడు."

శుక్రాచార్యుడు ఇంకా చెబుతాడు — వామనుడు విశ్వరూపం ధరించి మూడు అడుగులతో సమస్త లోకాలనూ ఆక్రమిస్తాడని, సర్వస్వం కోల్పోయిన బలి ఒక బీదవానిలా ఎలా బతుకుతాడని ప్రశ్నిస్తాడు.

<figcaption>దానశీలము కథ యొక్క ప్రవాహం — అభ్యర్థన నుండి త్రివిక్రమ రూపం వరకు</figcaption>

6. బలి యొక్క అచంచలమైన సత్యనిష్ఠ

శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక విన్నా బలి వెనుకడుగు వేయడు. అతని దృఢ సంకల్పం ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది —

"మేరువు దల క్రిందైనను బారావారంబు లింకఁ బాఱిన లోలో ధారుణి రజమై పోయినఁ దారాధ్వము బద్ధమైనఁ దప్పక యిత్తున్"

భావం: "మేరు పర్వతం తలకిందులైనా, సముద్రాలు ఇంకిపోయినా, భూమండలం పొడిపొడి అయిపోయినా, ఆకాశం కుంచించుకుపోయినా సరే — నేను ఇస్తానన్న దానం తప్పకుండా ఇస్తాను."

బలి తన నిర్ణయానికి మరో కారణం కూడా చెబుతాడు — వామనుని పట్ల తనకు కలిగిన వాత్సల్యం —

"ఎన్నడుం బరువేఁడఁ బోఁడట; యేకలుం డఁట; కన్న వా రన్నదమ్ములు నైన లేరఁట; యన్నివిద్యల మూల గో ష్ఠిన్నెఱింగిన ప్రోడ గుజ్జఁట; చేతు లొగ్గి వసింప నీ చిన్నిపాపనిఁ ద్రోసిపుచ్చఁగఁ జిత్త మొల్లదు సత్తమా!"

భావం: "ఈ చిన్న బాలుడు ఎప్పుడూ ఇతరులను అడగడట, ఒంటరివాడట, తల్లిదండ్రులు గానీ తోబుట్టువులు గానీ లేరట, అన్ని విద్యల సారాన్ని తెలిసిన నేర్పరి అట — చేతులు చాచి నా ముందు నిల్చున్న ఈ పసివాడిని గెంటివేయడానికి నా మనసు ఒప్పుకోవడం లేదు!"

ఈ పద్యం బలి నిర్ణయం కేవలం మొండితనం కాదని, వామనుని పట్ల నిజమైన కరుణ, ఆప్యాయత కూడా అందులో ఉన్నాయని చూపిస్తుంది.

శుక్రాచార్యుడు కోపించి బలిని శపిస్తాడు — 'నా ఆజ్ఞను మీరావు కాబట్టి త్వరలో పదవి నుండి భ్రష్టుడవు అవుతావు' అని. గురుశాపానికి గురైనా బలి అసత్య మార్గం వైపు వెళ్ళడు. అతని చివరి నిర్ణయం ఈ పద్యంలో స్పష్టమవుతుంది —

"బ్రతుక వచ్చుఁగాఁక బహుబంధనములైన వచ్చుఁగాక లేమి వచ్చుఁగాక జీవధనములైనఁ జెడుఁగాక పడుఁగాక మాటఁ దిరుఁగ లేరు మానధనులు"

భావం: "బాగా బతికినా, కష్టాలు వచ్చినా, పేదరికం వచ్చినా, ప్రాణానికి, ధనానికి హాని కలిగినా, చావు వచ్చినా సరే — మానధనులు (ఆత్మగౌరవం కలిగినవారు) తాము ఇచ్చిన మాట వెనక్కి తీసుకోరు."

ఈ పద్యం తెలుగు సాహిత్యంలో సత్యనిష్ఠకు, మాట నిలబెట్టుకోవడానికి అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.

7. త్రివిక్రమ రూప ప్రదర్శన

బలి దానం ఇచ్చిన వెంటనే వామనుడు పెరగడం మొదలుపెడతాడు. తెలుగు సాహిత్యంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధమైన పద్యాలలో ఒకటైన ఈ వర్ణన —

"ఇంతింతై, వటుఁడింతయై మఱియుఁ దా నింతై నభోవీథిపై నంతై తోయదమండలాగ్రమున కల్లంతై ప్రభారాశిపై నంతై చంద్రుని కంతయై ధ్రువునిపై నంతై మహర్వాటిపై నంతై సత్యపదోన్నతుం డగుచు బ్రహ్మాండాంత సంవర్ధియై"

భావం: "ఇంత పొట్టి బ్రహ్మచారి ఇంతింతై పెరగడం మొదలుపెట్టాడు — ఆకాశమంత ఎత్తు పెరిగాడు, మేఘమండలాన్ని దాటాడు, పాలపుంతను దాటాడు, చంద్రుని దాటాడు, ధ్రువ నక్షత్రాన్ని దాటాడు, మహర్లోకాన్ని దాటాడు, సత్యలోకం కన్నా ఎత్తుకు పెరిగి బ్రహ్మాండమంతటినీ నిండిపోయాడు."

'ఇంతింతై' అనే పదం పదేపదే వాడటం ద్వారా పోతన వామనుని క్రమక్రమమైన, ఊహకందని ఎదుగుదలను పాఠకుని కళ్ళ ముందు సాక్షాత్కరింపజేస్తాడు. తరువాతి పద్యంలో సూర్యబింబాన్ని త్రివిక్రమునికి గొడుగుగా, తలపై ఆభరణంగా, చెవి కుండలంగా పోల్చుతూ ఉపమా అలంకారపు సౌందర్యాన్ని చూపిస్తాడు.

8. భాషా సౌందర్యం — అలంకారాలు, ఛందస్సు

ఉపమా అలంకారం — సూర్యబింబాన్ని త్రివిక్రమునికి ఛత్రంగా, శిరోరత్నంగా పోల్చడం (పద్యం 623).
పునరుక్తి/ఆవృత్తి — "ఇంతింతై... అంతై... అంతై..." పదేపదే వాడటం ద్వారా క్రమమైన ఎదుగుదలను చూపడం.
వృత్త్యనుప్రాసం — "బ్రతుక వచ్చుఁగాఁక... వచ్చుఁగాక... చెడుఁగాక పడుఁగాక" వంటి ధ్వన్యనుకరణ పదాల ఆవృత్తి.
ఛందస్సు — ఈ పాఠంలో కందం (564, 574 వంటివి), ఆటవెలది (568, 598), శార్దూలం/మత్తేభం (570, 596), సీసం (578), శార్దూలవిక్రీడితం (622) — అనేక పద్య ఛందస్సులు కనిపిస్తాయి, ఇది పోతన ఛందోనైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
రసం — ప్రధానంగా భక్తి రసం, బలి దృఢ సంకల్పంలో వీర రస ఛాయలు కూడా కనిపిస్తాయి.

పండిత పామర జనరంజకత. పోతన శైలిలో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఒకే పాఠంలో సామాన్యులకు అర్థమయ్యే సరళమైన సంభాషణలు (బలి-వామనుల మధ్య జరిగే మాటలు), పండితులను మెప్పించే సంక్లిష్ట ఛందస్సులు (శార్దూలవిక్రీడితం వంటివి) రెండూ కలిసి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, వామనుడు 'గొడుగో, జన్నిదమో, కమండలువొ' అని చెప్పే మాటలు నిత్యజీవిత వస్తువులతో మాట్లాడేంత సరళంగా ఉంటే, 'ఇంతింతై వటుఁడింతయై' పద్యం సంక్లిష్టమైన శబ్దాలంకార నైపుణ్యంతో నిండి ఉంటుంది.

9. పద్యార్థ ఆధారిత అభ్యాసం

పద్యభాగం 1

"బ్రతుక వచ్చుఁగాఁక బహుబంధనములైన వచ్చుఁగాక లేమి వచ్చుఁగాక జీవధనములైనఁ జెడుఁగాక పడుఁగాక మాటఁ దిరుఁగ లేరు మానధనులు"

పదవిజ్ఞానం — మానధనులు: ఆత్మగౌరవం కలిగినవారు; జీవధనములు: ప్రాణం, సంపద.

ఈ పద్యం ఎవరి గురించి చెబుతుంది?
'మానధనులు మాటఁ దిరుఁగ లేరు' అంటే అర్థం ఏమిటి?
ఈ పద్యంలోని కేంద్ర భావం ఏమిటి?

పద్యభాగం 2

"ఇంతింతై, వటుఁడింతయై మఱియుఁ దా నింతై నభోవీథిపై నంతై తోయదమండలాగ్రమున కల్లంతై ప్రభారాశిపై"

పదవిజ్ఞానం — వటుడు: బ్రహ్మచారి; నభోవీథి: ఆకాశం; తోయదమండలం: మేఘమండలం.

ఈ పద్యంలో వర్ణించబడిన సంఘటన ఏమిటి?
'ఇంతింతై' పదాన్ని పదేపదే వాడటం వల్ల కలిగే ప్రభావం ఏమిటి?
ఈ పద్యంలో ఉపయోగించిన ఛందస్సు ఏది?

పద్యభాగం 3

"దనుజేంద్ర! యీతఁడు ధరణీసురుఁడుఁ గాడు దేవకార్యంబు సాధించుకొఱకు హరి విష్ణుఁ డవ్యయుం డదితి గర్భంబునఁ గశ్యపసూనుఁడై కలిఁగె; నకట!"

పదవిజ్ఞానం — దనుజేంద్రుడు: రాక్షస చక్రవర్తి; ధరణీసురుడు: బ్రాహ్మణుడు; అవ్యయుడు: నాశనం లేనివాడు.

ఈ మాటలు ఎవరు, ఎవరితో అంటున్నారు?
వామనుడు నిజానికి ఎవరని ఇక్కడ వెల్లడించబడింది?
ఈ హెచ్చరిక వెనుక గల ఉద్దేశం ఏమిటి?

10. సారాంశం

'దానశీలము' బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని వామన చరిత్రలో భాగం. బలి చక్రవర్తి వామనునికి మూడడుగుల నేల దానమివ్వటానికి ఒప్పుకుంటాడు; గురువు శుక్రాచార్యుడు ఇది విష్ణువు మోసమని హెచ్చరించి శపించినా, బలి తన మాట తప్పడు — ఇదే 'మానధనులు మాటఁ దిరుఁగ లేరు' అనే పాఠం యొక్క కేంద్ర సందేశం. దానం ఇచ్చిన వెంటనే వామనుడు త్రివిక్రమ రూపం ధరించి మూడు అడుగులతో విశ్వమంతటినీ ఆక్రమిస్తాడు — ఇది తెలుగు సాహిత్యంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధమైన వర్ణనలలో ఒకటిగా నిలిచింది.

పరిశిష్టం — పదకోశం

పదం	అర్థం
వటుడు	బ్రహ్మచారి
ధరణీసురుడు	బ్రాహ్మణుడు
దనుజేంద్రుడు	రాక్షస చక్రవర్తి
మానధనులు	ఆత్మగౌరవం కలిగినవారు
అసురేంద్రుడు	రాక్షస రాజు
నభోవీథి	ఆకాశం
తోయదమండలం	మేఘమండలం
ధ్రువుడు	ధ్రువ నక్షత్రం
మహర్వాటి	మహర్లోకం
సత్యపదం	సత్యలోకం, బ్రహ్మలోకం

Key formulas & results

Everything you need to memorise, in one card. Screenshot this for revision.

పాఠం మూలం

'దానశీలము' = శ్రీమహాభాగవతం, అష్టమ స్కంధం, 'వామన చరిత్ర' (పద్యాలు 564-623 పరిధిలో)

బమ్మెర పోతన రచించిన తెలుగు అనువాదం, 15వ శతాబ్దం

కథా క్రమం

వామనుని అభ్యర్థన → శుక్రుని హెచ్చరిక → బలి దృఢ నిశ్చయం → శుక్రుని శాపం → దానం → త్రివిక్రమ రూపం

పద్యార్థ ఆధారిత ప్రశ్నలకు ఈ క్రమం గుర్తుంటే ప్రసంగం సులభంగా గుర్తించవచ్చు

వామనుని అభ్యర్థన సారాంశం

బ్రహ్మచారికి భూములు, ఏనుగులు, గుర్రాలు అనవసరం — మూడడుగుల నేలే బ్రహ్మాండం

పద్యం 572లో వామనుడు స్వయంగా చెప్పే మాటలు

శుక్రుని హెచ్చరిక సారాంశం

వామనుడు బ్రాహ్మణుడు కాదు, అదితి గర్భంలో జన్మించిన విష్ణువు — దానం ఇస్తే బలి సర్వస్వం కోల్పోతాడు

పద్యం 578 (సీసం)

బలి నిశ్చయం సారాంశం

మేరువు తలక్రిందైనా, సముద్రాలు ఇంకినా — మానధనులు మాట తప్పరు

పద్యాలు 595, 598 — గురుశాపం వచ్చినా బలి చలించడు

త్రివిక్రమ రూప వర్ణన

వటుడు → ఆకాశమంత → మేఘమండలం దాటి → చంద్రుని దాటి → ధ్రువుని దాటి → సత్యలోకం దాటి → బ్రహ్మాండమంతా

పద్యం 622 (శార్దూలవిక్రీడితం) — క్రమమైన ఎదుగుదల వర్ణన

⚠️

Common mistakes & fixes

These are the exact errors that cost students marks in board exams. Read them once, save yourself the trouble.

WATCH OUT

✗ వామనుడు నిజంగా ఒక బ్రాహ్మణ బాలుడు అని అనుకోవడం

✓ వామనుడు వాస్తవానికి మహావిష్ణువు అవతారం — దేవతల కార్యం కోసం కశ్యప-అదితి దంపతులకు జన్మించాడు. బలికి, పాఠకులకు ఇది శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక ద్వారా తెలుస్తుంది.

WATCH OUT

✗ బలి మూర్ఖుడని, శుక్రుని మాట వినకపోవడం తప్పు అని అనుకోవడం

✓ పాఠం బలిని ప్రశంసిస్తుంది — అతను ఇచ్చిన మాట కోసం నష్టాన్ని కూడా లెక్కచేయని ఆదర్శ దాత. శుక్రుని శాపం వచ్చినా బలి సత్యం వైపే నిలబడతాడు, ఇదే పాఠం యొక్క ప్రధాన సందేశం.

WATCH OUT

✗ మూడడుగుల నేల కోరడాన్ని వామనుని పిసినారితనంగా అర్థం చేసుకోవడం

✓ వామనుడు బ్రహ్మచారి జీవితానికి అవసరమైనంతే కోరాడు — ఇది నిరాడంబరతకు, సంతృప్తికి ఉదాహరణ. తరువాత అతను త్రివిక్రమ రూపంలో ఆ మూడు అడుగులతోనే విశ్వాన్నంతా ఆక్రమిస్తాడు.

WATCH OUT

✗ ఈ పాఠాన్ని కేవలం మతపరమైన కథగా మాత్రమే చూడటం

✓ పాఠం యొక్క కేంద్ర బోధన నైతికమైనది — ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడి ఉండటం, దానం చేయడంలోని గొప్పతనం — ఇవి మతానికి అతీతమైన విలువలు.

WATCH OUT

✗ వామనుడే మొదట దానం అడిగాడని అనుకోవడం

✓ వాస్తవానికి బలి ముందుగానే వామనుని దాతలలో గొప్పవానిగా పొగుడుతూ, 'ఇన్ని రోజులుగా నిన్ను ఇమ్మంటూ నేనెప్పుడూ పీడించలేదు' అని చెబుతాడు (పద్యం 565) — అంటే బలి తానే దానం ఇచ్చేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నాడు, వామనుడు బలవంతం చేయలేదు.

WATCH OUT

✗ బలి, వామనుడు ఎన్నడూ ఒకరినొకరు కలవలేదని లేదా ఇది మొదటి సమావేశం కాదని అనుకోవడం

✓ ఈ పాఠంలో వర్ణించినది వామనుడు యాగవాటికకు వచ్చి బలిని దానం అడిగే ఘట్టమే — వామనుని జననం, పెరుగుదల, యాగవాటికకు రావడం వంటివి అష్టమ స్కంధంలోని ముందటి ఘట్టాలలో వివరించబడ్డాయి, ఈ పాఠంలో నేరుగా చూపబడలేదు.

WATCH OUT

✗ శుక్రాచార్యుని శాపం వల్ల బలికి ఏమీ నష్టం జరగలేదని అనుకోవడం

✓ శుక్రుని శాపం నిజమే — బలి తరువాత తన రాజ్యాధికారాన్ని కోల్పోతాడు. కానీ పాఠం నొక్కి చెప్పేది ఏమిటంటే, ఆ నష్టం తెలిసి కూడా బలి సత్యం వైపే నిలబడటం — ఇదే అతని గొప్పతనం.

WATCH OUT

✗ త్రివిక్రమ రూపం వర్ణనను కేవలం అతిశయోక్తిగా (exaggeration) మాత్రమే చూడటం

✓ ఇది అతిశయోక్తి అలంకారమే అయినా, పోతన దానిని ఉపమా అలంకారంతో (సూర్యబింబాన్ని ఆభరణాలుగా పోల్చడం) జతచేసి, కేవలం పరిమాణాన్ని కాదు, దృశ్యమాన సౌందర్యాన్ని కూడా చిత్రిస్తాడు — ఇది పరీక్షలో అలంకార-గుర్తింపు ప్రశ్నలకు ముఖ్యం.

Practice problems

Work through this chapter's problems as a readiness check — reveal each solution, mark yourself honestly, and get your gap report at the end.

Readiness check

Are you exam-ready for దానశీలము — బమ్మెర పోతన?

8 problems from this chapter. Try each one, reveal the worked solution, mark yourself honestly — get your gap report at the end.

8 questions~6 min

5-minute revision

The whole chapter, distilled. Read this the night before the exam.

•'దానశీలము' — బమ్మెర పోతన, శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధం, వామన చరిత్ర
•10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) 11 పాఠాలలో మొదటిది — జూన్ నెల
•పోతన — జనగామ జిల్లా బమ్మెర గ్రామం, సహజపండితుడు, భాగవతాన్ని శ్రీరామచంద్రునికి అంకితం
•బలి చక్రవర్తి — విరోచనుని కుమారుడు, ప్రహ్లాదుని మనుమడు
•వామనుడు — విష్ణువు అవతారం, కశ్యప-అదితి పుత్రుడు, మూడడుగుల నేల కోరాడు
•వామనుని అభ్యర్థన సారాంశం — బ్రహ్మచారికి భూములు, ఏనుగులు అనవసరం
•ఆశాపాశము పద్యం — అపరిమిత కోరికల నిరర్థకత గురించి బోధన
•శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక — వామనుడు బ్రాహ్మణుడు కాదు, విష్ణువే
•బలి నిశ్చయం — మేరువు తలక్రిందైనా మాట తప్పను
•శుక్రుని శాపం — బలి పదభ్రష్టుడు అవుతాడని శపించడం
•మానధనులు పద్యం — సత్యనిష్ఠకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ
•త్రివిక్రమ రూపం — వామనుడు ఆకాశం, మేఘాలు, చంద్రుడు, ధ్రువుడు దాటి బ్రహ్మాండమంతా వ్యాపించడం
•ఉపమా అలంకారం — సూర్యబింబాన్ని త్రివిక్రమునికి ఆభరణాలుగా పోల్చడం
•ఈ పాఠంలో కందం, ఆటవెలది, సీసం, శార్దూలం వంటి అనేక ఛందస్సులు కనిపిస్తాయి

Telangana (TSBIE) marks blueprint

Where the marks come from in this chapter — so you can plan your prep.

Typical chapter weightage: ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం తెలంగాణ SSC తెలుగు అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — ఇంకా సేకరించలేదు. దిగువ వర్గాలు పాఠం స్వభావం (పద్యభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు, కవి పరిచయం) ఆధారంగా అంచనా వేయబడ్డాయి, ఖరారు కాదు.

Question type	Marks each	Typical count	What it tests
పద్యభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు (ప్రసంగం, భావం, అలంకారం)	2-4	2-3	ఇచ్చిన పద్యానికి ప్రసంగం, భావం, అలంకారం గుర్తించడం — ఈ 11 పాఠాలలో దేని నుండైనా రావచ్చు
కవి పరిచయం	4-5	1	ఏదైనా ఒక కవి జీవిత విశేషాలు, ప్రధాన రచనలు
బహుళైచ్ఛిక / స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు	1	0-2	కథా క్రమం, పాత్రల గుర్తింపు

Prep strategy

ముందుగా పోతన జీవిత విశేషాలు కంఠస్థం చేయండి — ఇది జీవిత చరిత్ర ప్రశ్నలకు నేరుగా ఉపయోగపడుతుంది
కథా క్రమాన్ని (అభ్యర్థన → హెచ్చరిక → నిశ్చయం → శాపం → దానం → త్రివిక్రమ రూపం) ఒక వరుస చిత్రంలా గుర్తుంచుకోండి
కనీసం మూడు ప్రసిద్ధ పద్యాలు (572, 598, 622) కంఠస్థం చేయండి — ఇవి పద్యభాగ ప్రశ్నలకు ప్రామాణికత ఇస్తాయి
ఇది 11 పాఠాలలో ఒకటే అని గుర్తుంచుకోండి — మిగతా పాఠాల కవి పరిచయాలను కూడా విడిగా సిద్ధం చేసుకోవాలి

Where this shows up in the real world

This chapter isn't just an exam topic — it lives in the world around you.

పద్యభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణ

పద్యభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణ — ప్రసంగం, భావం, అలంకారం మూడు రకాల ప్రశ్నలకూ ఉపయోగపడుతుంది

కవి పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం

కవి పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం — పోతన జీవితం, రచనలు

సత్యనిష్ఠ

సత్యనిష్ఠ, దాన గుణం వంటి విలువలను వాస్తవ జీవితంలో అన్వయించుకునే అవకాశం

తెలుగు ఛందస్సుల (కందం

తెలుగు ఛందస్సుల (కందం, సీసం, శార్దూలం) ప్రత్యక్ష ఉదాహరణలు

Exam strategy

Battle-tested tips from teachers and toppers for this chapter.

పద్యభాగ ప్రశ్నలో ముందుగా ప్రసంగం (పాఠం, కవి పేరు) రాసి, తరువాత భావం రాయండి

కవి పరిచయంలో జననం, స్వస్థలం, ప్రధాన రచనలు, ప్రత్యేకత (శ్రీరామచంద్రునికి అంకితం) వేర్వేరుగా స్పష్టంగా రాయండి

అలంకారం అడిగినప్పుడు ముందుగా నిర్వచనం, తరువాత పాఠంలోని ఉదాహరణ ఇవ్వండి

సమయం తక్కువగా ఉంటే కథా క్రమాన్ని (అభ్యర్థన → హెచ్చరిక → నిశ్చయం → దానం → త్రివిక్రమ రూపం) క్రమంగా రాయండి — ఇదే పాఠం యొక్క వెన్నెముక

Going beyond the textbook

For olympiad aspirants and curious learners — topics that build on this chapter.

STRETCH

వామన చరిత్రలోని 'త్రివిక్రమ రూపం' వర్ణనను (పద్యం 622) కుమారసంభవం లేదా ఇతర సంస్కృత కావ్యాలలోని అతిశయోక్తి వర్ణనలతో పోల్చండి

STRETCH

'మానధనులు మాటఁ దిరుఁగ లేరు' అనే భావాన్ని హరిశ్చంద్రుని కథలోని సత్యనిష్ఠతో పోల్చి ఒక వ్యాసం రాయండి

STRETCH

పోతన భాగవతం, తిక్కన మహాభారతం — ఇద్దరు తెలుగు కవుల అనువాద శైలుల మధ్య తేడాలను పరిశోధించండి

STRETCH

బలి చక్రవర్తి పాత్రను ఆధునిక నాయకత్వ విలువలైన 'commitment', 'integrity'తో పోల్చి చర్చించండి

Where else this chapter is tested

CBSE board isn't the only one — other exams test this chapter too.

తెలంగాణ SSC పరీక్ష — తెలుగు (ప్రథమ భాష), పద్యభాగ మరియు కవి పరిచయ ప్రశ్నలు

తెలంగాణ 9వ తరగతి తెలుగు — ఇదే తరహా వాచక నిర్మాణం

ఇతర రాష్ట్రాల తెలుగు మాధ్యమ పరీక్షలు — పోతన భాగవతం పాఠ్యాంశంగా ఉన్నచోట

AI helpers for this chapter

Generate more practice on the fly, or have the chapter explained at a different level.

⚡

Generate 5 more questions

Fresh MCQs + short-answer items based on this chapter, plus answer keys.

🧠

Explain at a different level

Re-explain the chapter at the level you actually want.

📝 My notes

Saved on this device — sign in to sync · how this works

0/600

Questions students ask

The real ones — pulled from the Q&A community and tutor sessions.

లేదు. తెలుగు వాచకంలో 11 పాఠాలు ఉన్నాయి, పద్యభాగం ప్రశ్నలు వాటిలో దేని నుండైనా రావచ్చు. ఈ అధ్యాయం 11 పాఠాలలో మొదటిదైన 'దానశీలము'ను మూల గ్రంథం నుండి పూర్తిగా కవర్ చేస్తుంది; మిగతా పాఠాల కవి పరిచయ పట్టికను విడిగా తయారు చేసుకోవాలి.

వామనావతారం దశావతారాలలో ఒకటిగా భాగవత పురాణంలోనే వర్ణించబడింది — ఇది సంస్కృత మూల గ్రంథంలో ఉన్న కథ, పోతన దానిని తెలుగులోకి అనువదించాడు. కథలోని సంభాషణలు, వర్ణనలు పోతన స్వంత కవితా చాతుర్యం.

తెలంగాణ SSC తెలుగు పరీక్షకు సంబంధించిన అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం ఇంకా సేకరించలేదు. ఊహించిన మార్కుల విభజన ఇవ్వడం కంటే, నిజంగా తెలిసింది మాత్రమే చెప్పడం సరైనదని ఈ సైట్ నియమం — మోడల్ పేపర్ దొరికిన తరువాత ఈ విభాగం అప్‌డేట్ అవుతుంది.

మూల గ్రంథం నుండి — తెలుగు వికీసోర్స్‌లో లభించే బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధం మూల పద్యాలు (టీక, భావంతో సహా) నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

Practice more, ask doubts, find a tutor

Telangana (TSBIE) Class 10 mock tests

Telangana (TSBIE) Class 10 PYQs

Ask in Q&A

Telugu flashcards

Related chapters

Students who read దానశీలము — బమ్మెర పోతన usually read these next.

భిక్ష — శ్రీనాథుడు

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని పదవ పాఠం — కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు రచించిన 'కాశీఖండము' సప్తమాశ్వాసంలోని ఒక ఘట్టం. వేదవ్యాస మహర్షి కాశీలో భిక్ష దొరకక కోపంతో నగరాన్ని శపించబోగా, పార్వతీదేవి సామాన్య స్త్రీ వేషంలో వచ్చి ఆకలి వివేకాన్ని ఎలా కప్పివేస్తుందో బోధించి, ఆతిథ్యమిచ్చిన కథ — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.