సుందరకాండం — వాల్మీకి రామాయణం (సంక్షిప్త వచనరూపం)

"విభీషణుని భవనం తప్ప లంకంతా నిప్పుపెట్టాడు. అందుకే '(సీతను) చూసిరమ్మంటే (లంకను) కాల్చివచ్చాడని' సామెత పుట్టింది."

— సుందరకాండం

1. ఈ పాఠంలో ఏముంది

'మన ఇతిహాసం రామాయణం' ఉపవాచకంలో ఆరు కాండలలో ఐదోది సుందరకాండం (పేజీలు 145-148). కిష్కింధాకాండం చివర మహేంద్రగిరికి బయలుదేరిన హనుమంతుని కథ ఇక్కడ కొనసాగుతుంది. వంద యోజనాల సముద్రలంఘనం, మార్గమధ్యంలో ఎదురైన మూడు పరీక్షలు, లంకా ప్రవేశం, అశోకవనంలో సీతాదర్శనం, త్రిజట స్వప్నం, చూడామణి సమర్పణ, లంకాదహనం, విజయవార్తతో తిరిగిరావడం — రామాయణంలో హనుమంతుడే కథానాయకుడైన ఏకైక కాండం ఇది.

2. సముద్రలంఘనం — మూడు పరీక్షలు

సూర్యునికి, మహేంద్రునికి, వాయువుకు, బ్రహ్మకు, ఇతర దేవతలకు నమస్కరించి మారుతి తన శరీరాన్ని పెంచాడు. ప్రళయకాల మేఘగర్జనలా మహానాదం చేశాడు. చేతులను నడుముమీద ఉంచి, పాదాలను దట్టించి, చెవులను రిక్కించి, తోకను విదల్చాడు. అంగదాది మహావీరులతో "వాయువేగంతో సాగిపోయే రామబాణంలాగ లంకకు వెళతాను. అక్కడ సీతామాతను చూడలేకుంటే అదే వేగంతో స్వర్గానికి వెళ్ళటం. అక్కడ కూడా సీతామాత దర్శనం కాకుంటే రావణుని బంధించి తీసుకువస్తాను" అని పలికాడు.

ఒక్క ఉడుతున అంతరిక్షంలోకి ఎగిరాడు. శ్రీరామకార్యమునకు వెళుతున్న హనుమంతునికి సూర్యుడు తాపాన్ని కలిగించలేదు; వాయువు చల్లగా ప్రసరించాడు. దేవతలు, గంధర్వులు, మహర్షులు కీర్తించారు. మార్గమధ్యంలో మైనాకుడు, సురస, సింహిక అనే మూడు ఎదురుపడ్డాయి — వీటిలో మొదటిది ఆతిథ్యం, రెండోది పరీక్ష, మూడోది ఆటంకం.

సముద్రంలోని మైనాకుణ్ణి బయటకు రమ్మని సాగరుడు చెప్పాడు — ఇక్ష్వాకు ప్రభువైన సగరుడే తనకు కారణమనీ, ఆ కులానికి చెందిన శ్రీరాముని కార్యం కోసం వెళుతున్న హనుమంతునికి శ్రమ కలగకూడదనీ ఆయన అభిప్రాయం. ఒక్కసారిగా పైకి లేచిన మైనాకుణ్ణి ఆటంకంగా తలచిన మారుతి ఎదతో నెట్టివేశాడు. మానవరూపంలో నిలిచిన మైనాకునితో హనుమంతుడు "నీ ఆదరపూర్వకమైన మాటలకు తృప్తిపడ్డాను. ఆతిథ్యం అందుకున్నట్లే భావించు. సమయంలేదు. ఆగడానికి వీలులేదు" అని చెప్పి ముందుకుసాగాడు.

హనుమంతుణ్ణి పరీక్షించడానికి వచ్చిన 'సురస' అనే నాగమాత అతని సూక్ష్మబుద్ధిని, సమయస్ఫూర్తిని చూసి ఆనందించి ఆశీర్వదించింది. 'సింహిక' అనే రాక్షసి హనుమంతుని మింగాలని చూసింది — కానీ హనుమంతుడే తన వాడి అయిన గోళ్ళతో సింహికను చీల్చేశాడు. వంద యోజనాలు ప్రయాణించినా అణుమాత్రమైనా అలసిపోకుండా త్రికూట పర్వతంమీదున్న లంకకు చేరాడు.

3. లంకా ప్రవేశం — లంకిణిని జయించడం

శత్రుదుర్భేద్యమైన లంకను చూసిన హనుమంతుడు, అందులో ప్రవేశించడానికి రాత్రి సమయమే అనుకూలమనుకున్నాడు. అంతవరకూ వేచి ఉన్నాడు. రాత్రికాగానే పిల్లి ప్రమాణంలోకి తన శరీరాన్ని కుదించుకుని లంకలోకి ప్రవేశించాడు. లంకాధిదేవత (లంకిణి) అతణ్ణి చూసి "నీవెవరు? ఎందుకొచ్చావు" అని నిలదీసింది. తన చేతిలో చావు తప్పదని బెదిరించింది.

"లంకానగరం అందంగా ఉంటుందని విన్నాను. ఒకసారి చూసిపోవాలని వచ్చాను. చూశాక వచ్చిన దారినే వెళతా" అని హనుమంతుడు చెప్పాడు. లంకిణి భయంకరంగా అరుస్తూ అరచేతితో కొట్టగా, హనుమంతుడు ఎడమచేతితో ఒక్కదెబ్బవేశాడు. స్త్రీ అని గట్టిగా కొట్టలేదు — కానీ ఆమాత్రం దెబ్బకే లంకిణి కూలబడిపోయింది. ఒక వానరుడు వచ్చి తనను జయించినప్పుడు రాక్షసులకు కీడుమూడుతుందని బ్రహ్మ చెప్పిన మాట ఆమెకు గుర్తొచ్చింది; ఆ సమయం ఆసన్నమైందని చెప్పి లంకలోకి వెళ్ళమంది.

హనుమంతుడు ముఖద్వారం గుండా లంకలోకి వెళ్ళలేదు — ప్రాకారంపై నుండి దూకి వెళ్ళాడు, అది కూడా ఎడమ పాదం ముందుబెట్టి. (శత్రువుల వద్దకు వెళ్ళే సంప్రదాయం ఇది.) చిత్రవిచిత్రాలైన ఇండ్లను, సంగీత మాధుర్యాన్ని, వేదఘోషను చవిచూశాడు. రావణుని భవనాన్ని, మహాపార్శ్వ, కుంభకర్ణ, విభీషణ, మహోదర, విరూపాక్ష, విద్యుజ్జిహ్వుల భవనాలన్నీ వెతికాడు. ఎక్కడా సీత జాడ కనిపించలేదు.

4. మండోదరి భ్రమ, హనుమంతుని ఆత్మసంఘర్షణ

రావణాంతఃపురంలో ప్రత్యేక శయ్యపై పవళించిన ఒక స్త్రీని చూశాడు — మహా సౌందర్యంతో వెలిగిపోతున్న ఆమె రావణుని భార్య మండోదరి. కానీ హనుమంతుడు ఆమెను సీత అని భ్రమించి గంతులు వేశాడు. కొద్దిసేపటికే తన ఆలోచన తప్పని గ్రహించాడు — "శ్రీరాముని ఎడబాసి సీత ఇలా ఉండగలుగుతుందా?" అని అనుకున్నాడు. ఆమె సీతకానేకాదని నిశ్చయించుకున్నాడు.

ఎక్కడా సీత జాడ తెలియకపోయేసరికి ఆమె మరణించిందేమోనని సందేహించాడు. ఏ ముఖం పెట్టుకుని తిరిగివెళ్ళాలని బాధపడ్డాడు. సీత కనబడలేదని చెబితే శ్రీరాముడు జీవించడు; అతడు లేక లక్ష్మణుడుండడు; వారి మరణ వార్త విని భరత శత్రుఘ్నులుండరు; పుత్రుల మరణానికి తట్టుకోలేక కౌసల్యా సుమిత్రా కైకేయి తనువులు చాలిస్తారు; ప్రియమిత్రుణ్ణి వీడి సుగ్రీవుడు బతకడు; దానితో రుమ, తార, అంగదుడు మిగులరు; ఇది చూసి వానరజాతి ఈ లోకాన్ని వీడుతుంది.

ఇందరి మరణానికి కారణం కావడంకన్నా ప్రాయోపవేశంతో ప్రాణాలు వదలడమే మంచిదనిపించింది మారుతికి. కానీ తర్కించి చూస్తే ఆత్మహత్యకన్నా బతికుండడమే ఎన్నో విధాల ఉత్తమమనిపించింది — "చచ్చి సాధించేదేమిటి? బతికితే సుఖాలను, శుభాలను పొందవచ్చు. బతికి ఉన్నవాళ్ళు ఎన్నడైనా కలుసుకోవచ్చు." అందుకే ప్రాణాలను నిలుపుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అప్పటివరకూ వెతకని అశోకవనంలోకి వెళ్ళాలనుకున్నాడు.

సుందరకాండంలోని ఘట్టాలు — సముద్రలంఘనం నుండి విజయవార్త వరకూ హనుమంతుని ప్రయాణం

5. అశోకవనంలో సీతాదర్శనం

సీతారామలక్ష్మణులకు, రుద్ర, ఇంద్ర, యమ, వాయుదేవులకు, సూర్యచంద్ర మరుద్గణాలకు నమస్కరించి అశోకవనంలోకి అడుగుపెట్టాడు. ఇంద్రుని నందనవనం లాగ ఉంది అశోకవనం. అణువణువునా వెదికాడు. ఎత్తైన శింశుపావృక్షాన్ని ఎక్కాడు. దానికింద మలిన వస్త్రాలను కట్టుకొని ఉన్న ఒక స్త్రీని చూశాడు — చుట్టూ రాక్షసస్త్రీలు; ఆమె కృశించి, దీనావస్థలో ఉంది.

ఆమె సీతే అనిపించింది హనుమంతునికి. ఆమె ధరించిన ఆభరణాలు రాముడు చెప్పిన వాటితో సరిపోయాయి. ఋష్యమూక పర్వతంమీద పడిన ఆభరణాలు ఆమె శరీరంపై కనిపించడంలేదు. వీటన్నిటినీ దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆమె సీతే అని ధ్రువపరచుకున్నాడు — ఆ వృక్షంమీనే ఉండిపోయాడు. సీతాదేవిని చూడగానే హనుమంతుని కన్నుల నుండి ఆనందాశ్రువులు జారాయి; శ్రీరాముని స్మరించుకొని నమస్కరించాడు.

వేకువజామున నిద్రలేచిన రావణుడు అశోకవనంవైపు అడుగులు వేశాడు. సుగంధతైలాలతో తడిసిన కాగడాలను ధరించిన స్త్రీలు ముందు నడుస్తున్నారు. సీత దగ్గరికి వచ్చి రావణుడు నయానా భయానా సీత మనసుమార్చే ప్రయత్నం చేశాడు. కానీ ఎలాంటి ప్రలోభాలకు తాను లొంగనని సీత తేల్చిచెప్పింది. శ్రీరాముని నుంచి తప్పించుకోవడం సాధ్యంకాదని హెచ్చరించింది. ఆవేశం పెల్లుబికిన రావణుడు రెండు నెలల గడువు విధించాడు.

6. త్రిజట స్వప్నం — ఆశ కలిగించిన శకునం

రాక్షస స్త్రీలు ఎన్నో రకాలుగా సీతకు నచ్చజెప్పే ప్రయత్నం చేశారు; ఆమె నిరాకరించింది. చివరకు చంపుతామని భయపెట్టారు. శ్రీరామునికి దూరమై బతకడంకన్నా శరీరాన్ని విడవడమే మేలన్నది సీత. ఇంతలో నిదురించిన త్రిజట — విభీషణుని కూతురు — మేల్కొంది. రాక్షస స్త్రీలను అదలించి తనకు వచ్చిన కలను చెప్పింది.

"వేయి హంసలతో కూడిన పల్లకిమీద లక్ష్మణుడితో శ్రీరాముడు కూర్చున్నట్లు చూశాను. సముద్రం మధ్య ఒక తెల్లని పర్వతంమీద సీత కూర్చోవడం చూశాను. నూనెపూసిన శరీరంతో రావణుడు నేలమీద పడిఉండటం చూశాను. వరాహం మీద రావణుడు, మొసలిమీద ఇంద్రజిత్తూ, ఒంటెమీద కుంభకర్ణుడు దక్షిణదిశగా వెళ్ళడం చూశాను. లంక ఛిన్నాభిన్నం కావడం చూశాను."

స్వప్నంలో విమానదర్శనం కావడాన్ని బట్టి సీత కోరిక సిద్ధిస్తుందనీ, రావణునికి వినాశం తప్పదనీ, శ్రీరామునికి జయం కలుగుతుందనీ త్రిజట చెప్పింది. ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధపడ్డ సీతకు శుభశకునాలు తోచాయి.

7. హనుమ-సీత సంవాదం — ఉంగరం, చూడామణి

చెట్టుపైన ఉన్న హనుమంతుడు సీతాదేవిని ఎలా కాపాడుకోవాలో మధనపడ్డాడు — రామకథాగానమే సరైన మార్గమని ఎంచుకున్నాడు. సీతాదేవి వినపడేటట్లు రామకథను వర్ణించాడు. చెట్టుదిగి నమస్కరించి "అమ్మా నీవెవరు? ఒకవేళ సీతాదేవివే అయితే శుభమగుగాక" అని ప్రార్థించాడు. తాను 'సీత' అంటూ సాధ్వి తన వృత్తాంతమంతా వివరించింది.

తాను శ్రీరామ దూతనని హనుమంతుడు చెప్పుకున్నాడు. దగ్గరగా వస్తున్న మారుతిని చూసి రావణునిగా అనుమానించింది సీత. నిజంగా రామదూతవే అయితే రాముణ్ణి గురించి వినిపించమంది. సీత కోరికపైన హనుమంతుడు శ్రీరాముని రూపగుణాలను వివరించాడు; శ్రీరాముని ముద్రికను సమర్పించాడు. దాన్ని చూసి పరమానందభరితురాలైంది సీత.

తన వీపుమీద కూర్చుంటే తక్షణమే శ్రీరాముని సన్నిధికి చేరుస్తానన్నాడు హనుమంతుడు. ఇంత చిన్నవాడివి ఎలా తీసుకెళ్ళగలవని ప్రశ్నించింది సీత. హనుమంతుడు తన విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శించాడు. సంతోషించినా హనుమతో వెళ్ళడానికి నిరాకరించింది — పరపురుషుని తాకనన్నది; శ్రీరాముడు రావణుణ్ణి సంహరించి తనను తీసుకుపోవడమే ఆయన స్థాయికి తగినదన్నది. శ్రీరాముడు గుర్తించగల ఆనవాలు ఇమ్మని అడిగిన హనుమంతునికి కాకాసురుని కథ చెప్పి, కొంగుముడి విప్పి దివ్యచూడామణిని ఇచ్చింది.

8. లంకాదహనం

సీతాదేవి దర్శనంతో ప్రధాన కార్యం ముగిసిన హనుమంతునికి, రావణుని సైన్యపు శక్తిసామర్థ్యాలను కూడా తెలుసుకోవాలనిపించింది — అందుకు అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేయడమే మార్గంగా భావించాడు. రావణుడు ఎనభైవేల మంది రాక్షసులను పంపాడు. హనుమంతుడు జంబుమాలిని, మంత్రిపుత్రులేడుగురిని, రావణుడి సేనాపతులైదుగురిని, అక్షకుమారుణ్ణి అంతమొందించాడు. చివరకు ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి హనుమంతుణ్ణి బంధించాడు.

బ్రహ్మవరంచేత అది హనుమంతునిమీద క్షణకాలమే పనిచేస్తుంది. అయినా తాను దానికి కట్టుబడి ఉన్నట్లు నటించాడు హనుమంతుడు. రావణుని ముందు ప్రవేశపెట్టగా, తాను రామదూతనని చెప్పి శ్రీరాముని పరాక్రమమెలాంటిదో సభాముఖంగా చాటాడు. సహించలేని రావణుడు చంపమని ఆజ్ఞ ఇవ్వగా, దూతను చంపడం భావ్యం కాదని విభీషణుడు వారించాడు — ఇతర పద్ధతుల్లో దండించవచ్చన్నాడు.

హనుమంతుని తోకకు నిప్పంటించి లంకంతా కలయ దిప్పమన్నాడు రావణుడు. తోకకు నిప్పుపెట్టి ఊరంతా ఊరేగిస్తుండగా హనుమంతుడు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. విభీషణుని భవనం తప్ప లంకంతా నిప్పుపెట్టాడు — అందుకే '(సీతను) చూసిరమ్మంటే (లంకను) కాల్చివచ్చాడని' సామెత పుట్టింది. లంకలో హాహాకారాలు మిన్నుముట్టాయి.

9. పశ్చాత్తాపం, తిరుగు ప్రయాణం, శుభవార్త

సముద్రంలో తోకను చల్లార్చుకున్న హనుమంతునికి తోకతోపాటు కోపంకూడా చల్లారింది. తాను తప్పు చేశానని, కోపం ఎంతో అనర్థదాయకమని అనుకున్నాడు. లంకంతా కాలి సీతామాత కూడా కాలిపోయి ఉంటుందని బాధపడ్డాడు. కానీ ఎక్కడో చిన్న ఆశ — తన తోకనే కాల్చని అగ్నిదేవుడు పరమ పూజ్యురాలైన సీతను దహిస్తాడా? అని ధైర్యం తెచ్చుకున్నాడు. చారణుల ద్వారా సీత క్షేమంగా ఉందని తెలుసుకుని సంతోషించి, పాదాభివందనం చేసి తిరుగు ప్రయాణమయ్యాడు.

'అరిష్టం' పర్వతాన్ని ఎక్కి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు; మధ్యలో ఆత్మీయపూర్వకంగా మైనాకుణ్ణి తాకి వేగంగా సాగాడు. మహేంద్రగిరి శిఖరంమీద అడుగుపెట్టి పెద్దలకు నమస్కరించి "చూశాను సీతమ్మను" అని ప్రకటించాడు. అందరూ ఆనందించారు. లంక ప్రయాణ విశేషాలను వివరించాడు మారుతి.

"సీతాదేవి జాడ తెలిసిన తరవాత కూడా ఆమె లేకుండా శ్రీరాముని దగ్గరికి వెళ్ళడం సబబుకాదు; లంకకు వెళ్ళి రావణుని చంపి సీతను తీసుకొని వెళుదాం" అన్నాడు అంగదుడు. జాంబవంతుడు ఖండించాడు — శ్రీరామసుగ్రీవులు సీతను చూసిరమ్మన్నారేకాని తీసుకురమ్మనలేదనీ, రావణుణ్ణి సంహరిస్తానని శ్రీరాముడు ప్రతిజ్ఞ చేసి ఉన్నాడనీ, దానికి భంగం కలగనీయగూడదనీ చెప్పాడు.

దారిలో అందరూ మధువనంలోకి వెళ్ళి తేనెలు తాగి దాన్ని ధ్వంసం చేశారు. దాన్ని కాపాడుతున్న సుగ్రీవుని మేనమామ దధిముఖుడు గాయాల పాలయ్యాడు; వెంటనే వెళ్ళి సుగ్రీవునికి విషయం చెప్పాడు. ఇదంతా శుభసూచకంగా భావించాడు సుగ్రీవుడు. శ్రీరాముని వద్దకు చేరిన హనుమంతుడు సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి "చూశాను సీతమ్మను" అని చెప్పి, సీత ఇచ్చిన చూడామణిని సమర్పించాడు — ఇక్కడితో సుందరకాండం ముగుస్తుంది.

10. భాషా సౌందర్యం — సామెత, జాతీయం మధ్య తేడా

సామెత (కొత్త అంశం). ఈ కాండంలో పుస్తకం స్వయంగా ఒక సామెత పుట్టుకను చెబుతుంది — '(సీతను) చూసిరమ్మంటే (లంకను) కాల్చివచ్చాడు'. చెప్పిన పని కంటే ఎక్కువ చేసి, అనుకోని పరిణామాలకు దారితీసినప్పుడు ఈ సామెతను వాడతారు. సామెత అనేది ఒక పూర్తి వాక్యం — దానిలో ఒక సందేశం, ఒక తీర్పు ఇమిడి ఉంటుంది.

జాతీయంతో పోలిక. కిష్కింధాకాండంలో పుట్టిన 'సుగ్రీవాజ్ఞ' ఒక జాతీయం — అది ఒక పదబంధం మాత్రమే, వాక్యంలో ఒక భాగంగా కలిసిపోతుంది ("ఇది సుగ్రీవాజ్ఞ"). సామెత స్వతంత్రంగా నిలబడుతుంది, జాతీయం వాక్యంలో ఇమిడిపోతుంది — రెండూ వరుస కాండలలో పుట్టడం వల్ల ఈ తేడాను పోల్చి నేర్చుకోవడానికి ఇది మంచి అవకాశం.

వ్యతిరేకార్థ వైరుధ్యం. "తోకతోపాటు ఆయన కోపంకూడా చల్లారింది" అనే వాక్యంలో భౌతికమైన 'చల్లారడం' (తోక), భావపరమైన 'చల్లారడం' (కోపం) ఒకే పదంతో చెప్పబడ్డాయి — ఇది భాషలో పదానికున్న రెండు అర్థాలను ఒకేసారి పనిచేయించే చమత్కారం.

11. గద్యభాగ ఆధారిత అభ్యాసం

భాగం 1

"వాయువేగంతో సాగిపోయే రామబాణంలాగ లంకకు వెళతాను. అక్కడ సీతామాతను చూడలేకుంటే అదే వేగంతో స్వర్గానికి వెళ్ళటం. అక్కడ కూడా సీతామాత దర్శనం కాకుంటే రావణుని బంధించి తీసుకువస్తాను."

పదవిజ్ఞానం — వాయువేగం: గాలి వేగం; దర్శనం: చూపు, కనిపించడం.

1. ఈ మాటలు ఎవరు, ఎవరితో అన్నారు?
2. హనుమంతుడు తనను దేనితో పోల్చుకున్నాడు?
3. ఈ మాటల్లో కనిపించే గుణం ఏమిటి?

భాగం 2

"నీ ఆదరపూర్వకమైన మాటలకు తృప్తిపడ్డాను. ఆతిథ్యం అందుకున్నట్లే భావించు. సమయంలేదు. ఆగడానికి వీలులేదు."

పదవిజ్ఞానం — ఆదరపూర్వకం: ప్రేమతో కూడినది; ఆతిథ్యం: అతిథి సత్కారం.

1. హనుమంతుడు ఈ మాటలను ఎవరితో అన్నాడు?
2. మైనాకుడు హనుమంతునికి ఏమి ఇవ్వజూపాడు?
3. ఈ ఘట్టం హనుమంతుని ఏ లక్షణాన్ని చూపిస్తుంది?

భాగం 3

"చచ్చి సాధించేదేమిటి? బతికితే సుఖాలను, శుభాలను పొందవచ్చు. బతికి ఉన్నవాళ్ళు ఎన్నడైనా కలుసుకోవచ్చు."

పదవిజ్ఞానం — ప్రాయోపవేశం: ఆహారం మాని ప్రాణత్యాగం చేయడం; సాధించు: పొందు.

1. హనుమంతుడు ఈ ఆలోచనకు ఎందుకు వచ్చాడు?
2. ఆయన ముందుగా ఏమి చేయాలనుకున్నాడు?
3. ఈ ఘట్టం నుండి నేర్చుకోదగిన జీవిత పాఠం ఏమిటి?

12. సారాంశం

సుందరకాండం హనుమంతుని వంద యోజనాల సముద్రలంఘనంతో మొదలవుతుంది. మార్గమధ్యంలో మైనాకుని ఆతిథ్యాన్ని మర్యాదగా తిరస్కరించడం, సురస పరీక్షను సమయస్ఫూర్తితో గెలవడం, సింహికను సంహరించడం — మూడూ అతని విభిన్న సామర్థ్యాలను చూపుతాయి. పిల్లి పరిమాణంలో లంకలోకి ప్రవేశించి లంకిణిని ఒక్క దెబ్బతో కూలదోసి, రావణుని భవనాలన్నీ వెతికాడు.

మండోదరిని సీత అని భ్రమించి, తరువాత తప్పు గ్రహించి, సీత జాడ దొరకనప్పుడు తీవ్ర ఆత్మసంఘర్షణకు లోనయ్యాడు — చివరకు ఆశను వదలకుండా అశోకవనం చేరి సీతను గుర్తించాడు. త్రిజట స్వప్నం సీతకు ఆశ కలిగిస్తే, రామకథాగానం-ఉంగరం హనుమంతునిపై సీతకు నమ్మకం కలిగించాయి. చూడామణి పొంది, అశోకవన ధ్వంసం ద్వారా శత్రుబలాన్ని అంచనావేసి, లంకాదహనం చేసి, "చూశాను సీతమ్మను" అన్న శుభవార్తతో తిరిగివచ్చాడు.

పరిశిష్టం — పదకోశం